Hukuksal ve tarihsel açıdan 1961 Anayasası'nda sosyal devlet ilkesinin analizi

1961 Anayasası, Türk hukuk tarihinde kabul edilen dördüncü anayasa olma özelliğine sahiptir. 27 Mayıs Askerî Darbesi'nin bir sonucu olarak hazırlanan bu anayasa, içerdiği hükümler itibariyle "ilklerin anayasası" olarak nitelendirilmiştir. Zira adı geçen anayasanın yürürlüğe girmesiyle beraber birçok kurum ve kuruluş ilk defa anayasal bir statü kazanmış, ilk kez "Parlâmenter Hükûmet Sistemi" ve buna bağlı olarak "Kuvvetler Ayrılığı Teorisi" gerçek anlamda uygulanmaya başlanmış ve bunun sonucunda Türkiye'de yeni bir siyasal yapı ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte bahsi geçen anayasa, özgürlükçü-çoğulcu bir anlayışla oluşturulduğundan ve temel hak ve hürriyetlere geniş bir yer verdiğinden Türk demokrasi kültürünün gelişmesine de önemli bir katkı sağlamıştır. 1961 Anayasası'nın özgürlükçü bir karaktere sahip olması, Türkiye'deki sosyal hayatı da önemli ölçüde etkilemiştir. Bu kapsamda Türk hukuk tarihinde ilk defa 1961 Anayasası içeriğinde, devletin bir niteliği olarak "sosyal devlet ilkesi" düzenlenmiştir. Bu ilkenin anayasada yer almasıyla hukuksal açıdan devlete, sosyal ve ekonomik hayattaki değişiklikleri sağlama ödevi verilerek onun sosyal olma yönündeki temel iradesinin güçlendirilmesi amaçlanmış ve böylelikle bireylerin insan onuruna yaraşır asgari bir yaşam seviyesine sahip olabilmelerinin de önü açılmıştır. Sosyal devlet ilkesi, sosyal adalet ve toplumsal barışı sağlamak amacıyla devletin sosyal ve ekonomik yaşama aktif biçimde müdahalesini meşru ve zorunlu gören hukukî ve iktisadî işlevlere sahip bir devlet anlayışı olarak tanımlanmaktadır. Bu ilkenin iktisadî yönü devletin kişilere yönelik sosyal hayatta gereken ekonomik önlemleri alması iken; hukukî işlevi ise devletin bireylere sosyal ve ekonomik hakları sağlamasıdır. Adı geçen hakların da hukuksal açıdan önem kazanmasıyla beraber bahsi geçen ilkenin etkinliği artmaktadır. Bu nedenle söz konusu haklar, sosyal devlet ilkesinin ayrılmaz bir parçasıdır. Dolayısıyla bu hakların, ancak anayasa adı verilen toplum sözleşmelerinde düzenlenerek güvence altına alınması sonucunda sosyal devlet ilkesinin hukukî yönü ortaya çıkmaktadır. Yukarıda belirtilen açıklamalar kapsamında bu çalışmada, sosyal devlet ilkesini anayasal anlamda ilk kez vurgulayan 1961 Anayasası'nda adı geçen ilkenin ne şekilde yer aldığı hususunun hukuksal ve tarihsel açıdan ayrıntılı bir biçimde incelenmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda, sosyal devlet ilkesi ve bu ilkenin hukukî işlevini teşkil eden sosyal ve ekonomik haklar; 1961 Anayasası'yla bu anayasa öncesindeki Türk anayasa ve anayasal belgelerin içeriğine göre ele alınmıştır. Bu verilerin ortaya konulabilmesi için Türk anayasa hukuku, anayasa tarihi ve 1961 Anayasası'yla söz konusu ilke ve haklar hakkında yazılan kitaplar, makaleler ve lisansüstü çalışmalar incelenmiş, ayrıca ansiklopedi ve bildiri metinleriyle süreli yayınlardan istifade edilmiştir. Son olarak bu çalışma, nitel bir çalışma olup; burada doküman analizi tekniği kullanılarak hazırlanmıştır.