Hüseyin Sadettin Arel'in Durak formundaki eserlerinin makamsal analizi

İlk örneklerine XVII. yüzyılda rastlanılan, Klâsik Türk Din Mûsıkîsinin kadim formlarından birisi olan "Durak" formu; özellikle Tekke Mûsıkîsi içerisinde-Mevlevi Ayinlerinden sonra- yapısı, muhteviyatı ve icra üslubu açısından özgün bir formdur. XX. yüzyıla kadar serbest okuma üslûbu ve meşk sistemiyle icra edilen Durak formu, bu yüzyılda M. Suphi Ezgi (1869-1962) tarafından formun kendi adıyla anılan "Durak Evferi" usûlü ile ölçülerek yazılı hâle getirilmiştir. Hüseyin Sadettin Arel (1880-1955) Klâsik Türk Din Mûsıkîsinde az sayıda örnekleri olan Durak formunu, 111 durak besteleyerek repertuar açısından daha da zenginleştirmiştir. XX. yüzyılın önemli nazariyatçı, müzikolog ve bestekârlarından biri olan Arel'in bu sayıda durak bestelemesinin yanı sıra nitelik açısından da Durak formuna büyük katkıları olmuştur. Arel'in hem nazariyat hususundaki birikimlerini bu eserlerde sergilemesi, hem de bu eserleri usûllü şekilde notaya alarak kalıcılaştırması bu katkılar arasında sayılabilir. Bugün TRT nota arşivlerinde mevcut bulunan 188 durağın 111'i Hüseyin Sadettin Arel adına kayıtlıdır. Ezgi'nin söz konusu form için yaptığı bu usûl tayinine binaen, Arel'in bestelediği 111 durağın hem makamsal açıdan çeşitliliğinin, hem de notalı olmasının, formun geçmişi içindeki en mühim revizyon olduğu söylenebilir. Bu nedenle serbest okuma üslûbu ile icra edilen bu formun kendi adındaki "Durak Evferi" usûlüyle notalanmış olmasına müteakip Arel'in de bestelediği 111 durak ile form daha da çeşitli ve zengin hale getirilmiştir. Sonuç itibariyle Hüseyin Sadettin Arel'in Durak formundaki 111 eserinden, nüshaları günümüze ulaşmış olan 108 durak, makamsal analiz yöntemi ile incelenerek değerlendirilmiş ve bu değerlendirmelerde Arel'in eserlerinde kullandığı makam geçkileri ve nazari bakış açısı çözümlenmeye çalışılmıştır.