İbn Sa'îd el-Maġribî'nin Kitâbu'l-Coġrâfyâ adlı eserinin notlarla Türkçe çevirisi

Bu çalışma, Ortaçağ İslam coğrafya yazıcılığının Endülüs ekolü temsilcilerinden XIII. yüzyılda yaşamış olan İbn Sa'îd el-Maġribî'nin Bestu'l-Arż fî't-Ṭûl ve'l-'Arż adlı eserinin değerlendirmeler ve dipnotlar ile zenginleştirilmiş Arapça'dan Türkçeye çevirisidir. İsmail el-Arabî tarafından Kitâbu'l-Coġrâfiyâ adı altında 1970 yılında Beyrut'ta basılan neşri temel alınarak yapılan bu çalışma dört bölümden oluşmaktadır. Eserin içeriğine bakıldığında, genel olarak bu eserin Endülüs ekolünün özelliği olan birbirine paralel yedi iklim düzeneğine dayanarak o dönemde yeryüzünde bilinen karaların (mamur, oikoumene) hepsini anlattığı görülmektedir. Ancak müellif, ekvatordan başlamak üzere kuzeye doğru birbirine paralel sıralanmış yedi iklime "ekvatordan güneye karalar" ve "iklimlerin sonundaki karalar" olmak üzere, iki kısım daha ekleyerek, Dünya'yı dokuz kısım içerisinde ele almaktadır. Her kısım on bölge içermekte olup, her iklimin bölgeleri batıdan doğuya doğru sıralanmaktadır. Eser "ekvatordan güneye karalar" kısmında, Kanarya Adalarının temel alındığı ekvatorun altında kalan Afrika ile başlamaktadır. Ekvatorun güneyinde 16˚ enlem aralığında ele alınmış olan bu kısımda Afrika'nın ucu doğuya doğru kıvrılmakta, üç yönü kara olan Hint Denizi ise doğu yönünde okyanus ile karşılaşmaktadır. Bundan sonra ekvatordan başlayarak kuzeye doğru giden ilk dört iklim, Afrika'da dördüncü iklimde 35˚ enleme varmaktadır. Bu ilk kısmın en doğusunda bulunan Sınf (Vietnam) ve Çin vardır. Bundan sonra da her bir iklimdeki yerler kademeler ile kuzeye doğru gitmektedir. Dördüncü iklimde, karşımıza Türkiye sınırları içinde kalan birkaç yer çıkmaktadır. Müellif, beşinci ve altıncı iklimlere Endülüs ile başlamakta, Türkiye sınırları içinde kalan bilgilerin en çoğunu bu iki iklimde vermektedir. Beşinci iklimden itibaren Yacuc ve Macuc adı karşımıza çıkmaktadır. Altıncı iklimin sonlarında, Yacuc ve Macuc seddi ve el-Bab vardır. Yedinci iklime Galiçya'dan başlayarak, İtalya'nın kuzeyinden geçip Tuna civarındaki Türklerden söz etmektedir. Burada, Türkiye'de Karadeniz Bölgesi'ne geniş yer ayırdığını görmekteyiz. Doğu'da Moğollar ve Türk boylarına ilişkin bilgiler verdikten sonra Yacuc ve Macuc ile bitmektedir. "İklimlerin gerisindeki karalar" kısmına; Britanya, İngiltere, İrlanda ve Fransa ile başlamakta, Karadeniz'i ve Sinop limanını bu kısma koymaktadır. En son bölümlerde Berke ve Hülegü arasındaki savaştan ve Kumanlar, Peçenekler ve Kıpçaklardan söz etmektedir. Dört bölümden oluşan bu çalışmanın birinci bölümünde, İbn Sa'îd'in hayatı ve eserleri tanıtılmaktadır. Müellifin nasıl yetiştiği, eğitimi, hayata bakışı, gezileri ve eserlerinin anlatıldığı bu bölümdeki bilgilerin çoğunluğu, bu eserin Arapça neşrini yapan el-Arabî'nin geniş yer ayırdığı "giriş" bölümünden sağlanmıştır. İkinci bölümünde eserin niteliği üzerine bir değerlendirme yapılmıştır. Burada, eserin kendisi ve elyazmaları tanıtılmakta, müellifin yöntemi anlatılmaktadır. Diğer coğrafyacılar ile karşılaştırmalar, müellifin kullandığı kaynaklar ve gezdiği yerler üzerinden değerlendirmeler bulunmaktadır. Üçüncü bölümde, çeviri metinde geniş yer alan Anadolu ile ilgili kısımları, ayrı bir başlık altında, günümüz Türkiye sınırları içindeki coğrafi bölgeler üzerinden anlatılarak her bir bölgede verilen bilgiler değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu çerçevede, ilgili eserin Anadolu hakkında verdiği özgün bilgilerin ayrı bir değerlendirmesi ile esere özgünlük katılması amaçlanmıştır. Dördüncü bölüm ise bu çalışmanın ana konusu olan Bastu'l-Arż fî'l-Ṭûl ve'l-'Arż'ın Türkçe çevirisinden oluşmaktadır. Çok sayıda yer adı geçen bu bölümde elden geldiğince açıklamalar yapılırken, bu eseri neşreden İsmail el-Arabî'nin notlarından da yettiğince yararlanılmıştır.