İhvân-ı Safâ'da varlık ve bilgi açısından akıl

Aklın ontolojik ve epistemolojik mahiyeti düşünce tarihi boyunca bir takım anlam dönüşümlerine konu olmuştur. 10.yy. da ansiklopedist felsefe grubu olarak anılan İhvân-ı Safâ, Risâleler'inde aklın iki anlama delalet ettiğini söylerler. Bu anlamların ilki aklın ontolojik diğeri ise epistemolojik ifadesidir. Ontolojik akıl, kozmolojinin en tepesinde, varlık hiyerarşisinde Tanrı'dan sonra gelen, Tanrı'nın emri neticesinde yaratılan ve feyzinin taşmasıyla varlığa gelen, yetkin ve kemal sahibi bir entitedir. Var olduğu gibi varlık verir. Tanrı-alem ilişkisindeki ara konumu, yaratma ve sudur teorilerinin birlikte açıklanması çabası bakımında İhvân-ı Safâ'nın küllî akıl olarak adlandırdığı, kozmik, ontik akıl hiyerarşik varlık düzeninde çokluğa mevzu olması itibariyle oldukça önemli bir konumdadır. Bunun yanında din-felsefe birlikteliğinin bir ürünü ve bütün bilimlerin kuşatılması çabasının sonucu olarak aklın meydana gelişinde yer yer kelâmın sıfatlar teorisine yaklaşılan ifadeleri içermesi bir diğer dikkat çekici husustur. Diğer yandan epistemolojik akıl olarak ifade edilen akıl ise dönemin felsefi yaklaşımlarını kuşatma iddiası içerisinde kelamın akıl mefhumuna yaklaşmaları ve aklı bir gariza olarak ele almaları bir diğer dikkat çekisi husustur. Anahtar Kelimeler: İhvân-ı Safâ, Risâleler, küllî akıl, garizi akıl, yaratma, sudûr.