II. Meşrutiyet döneminde ilköğretim ve ortaöğretimde fen bilimleri eğitimi

Tanzimat döneminde benimsenmeye başlanan batılı fikir ve uygulamalar, II. Meşrutiyet döneminde her alanda etkisini iyiden iyiye hissettirmiştir. II. Meşrutiyet dönemi, eğitim başta olmak üzere pek çok alanda Cumhuriyet'in laboratuvarı hükmündedir. Yaşanan savaşlar, maddi sıkıntılar, yönetimsel problemler nedeniyle her ne kadar II. Meşrutiyet dönemi reformlarının çoğu istenen seviyede sonuç vermese de Cumhuriyet dönemi için yetişmiş kadrolar bu dönemin eseridir. Cumhuriyetin ilk dönemlerinde etkisi hissedilen pozitivist bakış açısında ve pozitif bilimlere verilen değerin artmasında II. Meşrutiyet dönemi fen eğitimi politikalarının etkisi büyüktür. Dolayısıyla bu döneme ait fen programlarının ve uygulamalarının incelenmesi önem arz etmektedir. Ancak literatürde bu konuda herhangi bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu araştırmada, II. Meşrutiyet döneminde ilköğretim ve ortaöğretim seviyesinde okullar için eğitim programları incelenerek fen eğitimi kapsamında verilen dersler ve içerikleri analiz edilmiştir. O dönemin eğitim programı anlayışı, sadece konu listelerinin verilmesi şeklindedir. Bu nedenle uygulamaların daha iyi anlaşılabilmesi adına, döneme ait ulaşılabilen fen bilimleri kitapları ve II. Meşrutiyet döneminde yayımlanan eğitim mecmualarındaki fen eğitimi makaleleri de incelenmiştir. Doküman incelemesi metoduyla gerçekleştirilen bu nitel çalışmada, II. Meşrutiyet dönemine ait 9 eğitim programı, 8 ders kitabı ile 6 mecmuanın ulaşılabilen tüm sayıları incelenmiştir. "Envar-ı Ulum Mecmuası", "Fen Mecmuası", "Millî Ta'lim ve Terbiye Cemiyeti Mecmuası", "Muallim Mecmuası", "Tedrisat Mecmuası" ve "Terbiye Mecmuası" incelenen süreli yayınlardır. Bu dokümanlar içerik analizine tabi tutularak dönemin fen eğitimi anlayışını yansıtan bütüncül bir resim ortaya konmaya çalışılmıştır. II. Meşrutiyet döneminde ilk kez gerçek anlamda ilkokullarda fen eğitimi başlamıştır. Ortaokul ve lise düzeyinde fen eğitiminin ise oldukça kapsamlı olduğu görülmüştür. II. Meşrutiyet döneminde fen bilimleri derslerinin isimleri günümüzden oldukça farklıdır. Ayrıca derslerin sınıflandırmalarında da farklılıklar mevcuttur. Örneğin, mekanik konusu ayrı bir ders olarak verilip matematik ilimlerine (riyazat) dâhil edilmiştir. Günümüzden farklı olarak ilkokul ve ortaokul seviyesinde yoğun bir ziraat, tarım ve hayvancılık eğitimi mevcuttur. Lise seviyesinde ise günümüzde pek yer verilmeyen jeoloji ve kozmoğrafya dersleri mecburidir. Dönemin fen bilimleri ders kitapları, sınırlı teknolojiye rağmen görsel açıdan zengindir, çok sayıda resim ve şekle yer verilmiştir. Dönemin eğitim mecmuaları da fen eğitimine çok büyük katkıda bulunmuştur. II. Meşrutiyet dönemi eğitim programlarında yer almayan "eğitim durumları" ögesine ait eksiklik, bu mecmualar sayesinde kapatılmaya çalışılmıştır. Bu mecmualarda "Ders Numuneleri" kısımlarında derslerde kullanılacak yöntem ve tekniklere yer verilmiştir. Sonuç olarak II. Meşrutiyet döneminde fen eğitimine oldukça önem verildiği, çağdaş gelişmelerin takip edildiği, uygulamanın ön planda olduğu söylenebilir. Ayrıca günümüzde "eğitimde yeni uygulamalar" olarak sunulan "aktif öğrenme", "yapılandırmacılık", "öğrenci merkezli eğitim" gibi konuların, bu dönemde de tartışıldığı görülmüştür. Anahtar Sözcükler: II. Meşrutiyet, fen bilimleri eğitimi, eğitim programları, Türk eğitim tarihi, bilim tarihi