İlham ile ilgili rivayetlerin tahlili

İslam kaynaklarında ilhâm bilgisinin varlığı, vukuû ve bilgi değeriyle ilgili birçok değerlendirme yapılmış, neticede bu noktada muhtelif tartışmalar meydana gelmiştir. "Allah tarafından bir kısım bilgi, düşünce veya meyillerin varlıklara ilka' olunması" şeklinde tanımlanan ilhâm kavramına benzer olarak literatürde, "Keşf, Hads, Basiret/Feraset, Ledün, Vârid, Marifet" gibi birçok kavrama yer verilmiştir. Ayrıca ilhâm kavramının vahiy kavramıyla da bir anlam ilişkisi bulunmaktadır. İslami İlimler alanında güvenilir bilgi kaynakları "akıl, duyular ve haber-i sadık" şeklinde tayin edilmiştir. Bunlara ek olarak sûfilerin büyük bir bölümü bazı noktalarda ilhâm bilgisini güvenilir bir kaynak olarak kabul etmişlerdir. Hatta bir takım kişiler ve ekoller bu görüşü daha da ileri götürerek ilhâm bilgisini vahiy bilgisi gibi muteber saymışlardır. Bunların dışında kalan cumhur ulema tarafından ilhâm bireylerin kendileri için "kontrollü kullanılabilecek yardımcı bilgi" olarak kabul edilmiştir. Ayrıca Kur'an ve sünnetle mukayese edildiği takdirde "içtihad bilgisi" gibi sadece tecrübe yaşayan kişiyi bağlayacağı belirtilmiştir. Ulemanın ortaya koydukları bu görüşlerin delillendirmelerinin arka planında başta bazı ayetler olmak üzere, Hz. Peygamber'den ve sahabeden aktarılan rivayetler de bu konudaki açıklamalara temel olmuştur. Kaynaklarda doğrudan "ilhâm" lafzının yer aldığı veya mana olarak ilhâmın kastedildiği birçok rivayet mevcuttur. Rivayetlerin içerisinde muteber kabul edebileceğimiz nakiller olmakla beraber, ihtiyatla yaklaşılması gereken rivayetlerde mevcuttur. Rivayetlerin anlam muhtevalarında Peygamberlere yapılan ilhâmların bireyler için sahih bilgiler ifade ettiği görülmektedir. Bunun dışında kalan ilhâmların ise genel-geçer bir bilgi ifade etmediği anlaşılmaktadır. Anahtar Kavramlar: Bilgi, İlhâm, İslami İlimler, Keşf, Rivayet, Vahiy