Irak Türkmen Türkçesi Amerli ağzı üzerine bir inceleme

Batı Türkçesinin Doğu kanadında yer alan ve Türkçenin Azeri sahasına dâhil olan Irak Türkmen Türkçesi, Irak Türkleri tarafından konuşulan ağızları kapsamaktadır. Irak Türkmen Türkçesini konuşan iller, ilçeler ve kasabalar arasında ortaya çıkan ve tasnif niteliği taşıyan en belirgin fark, teklik ve çokluk 2. kişi iyelik eklerinde kendini göstermektedir. Türkmeneli'deki bazı bölgeler; 2. kişi teklik iyelik ekini [+v], 2. kişi çokluk iyelik ekini [+vIz] biçiminde kullanırken diğer bölgeler 2. kişi teklik iyelik ekini [+y], 2. kişi çokluk iyelik ekini [+yIz] biçiminde kullanmaktadır. Buradan yola çıkılarak Irak Türkmen Türkçesinin ağızları, "v" ve "y" olmak üzere başlıca iki grup altında tasnif edilmektedir. Bu çalışmada Irak Türkmen Türkçesinin "y" grubuna dâhil olan Amerli ağzının ses ve şekil bilgisi tespit edilmeye çalışılmıştır. Tez, Amerli bölgesinin ağzıyla sınırlı olup söz konusu ağzın ses ve şekil bilgisini kapsamaktadır. Üzerinde incelemelerin yapıldığı dil malzemesi, Amerli bölgesindeki kaynak kişilerle mülakat şeklinde görüşmeler yapılarak derlenip kayıt altına alınmıştır. Ardından bu ses kayıtları, dijital ortamda deşifre edildikten sonra incelenerek Amerli ağzının hususiyetleri ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Ses bilgisi bölümünün gerekli kısımlarında sözcüklerin gelişim evrelerini tespit etmek suretiyle Tarihî Türk Lehçelerine başvurulmuştur. Tezin birinci bölümü giriş ve genel bilgiler, ikinci bölümü ses bilgisi(fonetik), üçüncü bölümü şekil bilgisi(morfoloji), dördüncü bölümü ise sonuç, metinler ve Amerli ağzının söz varlığını kapsayan karşılaştırmalı sözlükten oluşmaktadır. Çalışmada; Amerli ağzının fonetiğini ve morfolojisini ortaya koyarak Irak Türklerinin dillerinde kalan kültürel mirası kayıt altına almak; böylece adı geçen ağza ilişkin dil malzemesinin dokümantasyonunu yapmak amaçlanmıştır. Bunların yanı sıra bu çalışma, Amerli ağzıyla ilgili bilimsel veriler sunduğundan dolayı Amerli ağzının diğer Türk ağızlarıyla karşılaştırılmasına yönelik yapılan çalışmalara temel oluşturacağı açısından önem arz etmektedir. Anahtar Sözcükler: Amerli Ağzı, Irak Türkmen Türkçesi, Oğuz Dil Grubu, Ses Bilgisi, Şekil Bilgisi.