İran'ın ittifak stratejisi: 1945-1975

İran, jeopolitik ve jeostratejik olarak önemli bir bölgede yer almanın yanı sıra sahip olduğu doğal kaynaklar sebebiyle büyük güçlerin ilgisini çekmiştir. İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle birlikte uluslararası sistemde yaşanan değişim ve iki kutuplu bir yapının oluşması ABD ve SSCB'nin küresel bir rekabete girmesine sebep olurken bu rekabet Körfez'e ve İran'a yansımıştır. Küresel rekabet ve bu durumun Körfez'e yansımasına bağlı olarak İran için tehdit ve fırsatlar ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda komşularından ve İngiltere gibi 1971 yılına kadar bölgede askeri gücü ve donanma varlığı bulunmasından dolayı bölgeye güç yansıtma kapasitesi olan devletlerle yaşanan gelişmeler İran'ın tehdit algısını artırmış ve İran karar alıcıları tehdit kaynağı aktörlere karşı destek arayışında bulunmuştur. Çalışma Muhammed Rıza Şah dönemini kapsamakla birlikte 1941-1979 yılları arasında gerçekleşen olayları kronolojik olarak açıklama iddiasında değildir. Bunun yerine Sovyetler Birliği, İngiltere ve Irak'tan algılanan tehdide karşı üç örnek olay üzerinden İran'ın ittifak tercihlerini açıklamak hedeflenmiştir. İran'ın tehdit algıladığı aktörlere karşı izlemiş olduğu ittifak politikasını ortaya koymak için bu çalışma bir dış politika teorisi olarak değerlendirilen neoklasik realist teorinin açıklayıcı gücünü kullanacaktır. Bu bağlamda İran'ın karşılaştığı tehditlerden kurtulmak için takip ettiği stratejinin sistemik, yapısal ve birim düzey değişkenlere bağlı olarak şekillendiği ortaya koyulmuştur. İran'ın güvenliğine yönelik alınan politika kararlarının yani tehdit algılanan aktöre karşı izlenen ittifak stratejisinin, sistemik, yapısal ve birim düzey değişkenlere bağlı olarak şekillendiği göstermek bu çalışmanın temel amacıdır. Bu temel amaca ulaşmak için çalışmada İran'ın üç farklı aktörden farklı dönemlerde farklı araçlar üzerinden algılamış olduğu tehdide karşı izlediği ittifak politikasını analiz edebilmek için çoklu örnek olay analizi yapılmıştır. Tüm bu olayların değerlendirilmesi sonucunda varılan nokta İran'ın tehdit algısına bağlı olarak dengeleme politikasına başvurduğudur. Dolayısıyla bu çalışma ile elde edilen sonuç ve ileri sürülen temel varsayım şu şekildedir: İran'ın karşılaşmış olduğu tehditler karşısında izlediği ittifak stratejisi sistemik, yapısal ve birim düzey faktörlere bağlı olarak şekillenmiştir. Buna bağlı olarak izlenen temel politika dengeleme olmuştur. Sistemik ve yapısal faktörler karar alıcı için imkan ve kısıtlar yaratmakla birlikte bu kısıtları aşmaya yönelik politikalar başarısız olmuştur.