İran-Osmanlı ilişkilerinde sürekli diplomasiye geçiş ve İstanbul Büyükelçiliğinin kuruluşu

İran diplomasi tarihi üzerine birçok araştırmacı tarafından çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Ancak bu çalışma, İran diplomasisine dair mevcut araştırmalarda yeterince ele alınmamış bir konuya, İstanbul Büyükelçiliği özelinde odaklanılmıştır. Araştırmanın temelini, İran ve Türkiye arşivlerinde yer alan belgeler ile dönemin ana kaynakları teşkil etmektedir. İncelenen arşiv belgeleri, İran ile Osmanlı Devleti arasındaki resmî yazışmalardan oluşmaktadır. Bu belgeler, iki ülke arasındaki diplomatik ilişkilerin seyrini, karşılıklı diplomatik temsil süreçlerini ve elçilik faaliyetlerini ayrıntılı biçimde yansıtmaktadır. Bu yönüyle çalışma, İran-Osmanlı diplomatik ilişkilerinin kurumsal boyutunu ortaya koymayı ve söz konusu elçiliğin tarihsel gelişimini belgelere dayalı olarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. İran'ın yabancı ülkelerde kurduğu diplomatik temsilciliklerin gelişimi, akademik literatürde hâlen kapsamlı bir incelemeye konu olmamıştır. Bu nedenle çalışmamızda, İran-Osmanlı ilişkilerinde sürekli diplomasiye geçiş süreci ve bu bağlamda İstanbul'daki İran Büyükelçiliğinin kuruluşu ve kurumsallaşması ele alınmıştır. İran ve Osmanlı Devleti, sınır komşusu olmaları nedeniyle tarih boyunca sık sık etkileşimde bulunmuşlardır. Ancak bu durum, gönderilen elçiler açısından bir avantajdan ziyade dezavantaj olarak tespit edilmiştir. İki devlet arasında ortaya çıkan sorunlar, diplomatik ilişkilerin zorunlu hâle gelmesine neden olmuştur. Özellikle; İran ve Osmanlı Devleti arasında ticaret yapan tacirlerin faaliyetleri, bağlı bulundukları devlete isyan ederek diğer devlete sığınan firariler, sınırdan izinsiz giren kaçaklar ve aşiretler, sınır bölgelerinde devlet görevlileri tarafından sık sık yaşanan sınır ihlalleri İran açısından Osmanlı Devleti'ne elçi tayin etme ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. Bu bağlamda, tayin edilen elçilerin İstanbul Büyükelçiliğini kurma sürecinde karşılaştıkları zorluklar ve diplomatik hiyerarşinin belirlenme aşamaları, konunun ne denli önemli olduğunu gözler önüne sermektedir. Bu durum, İran-Osmanlı ilişkilerinin hassasiyetini ve diplomatik mekanizmanın işleyişinde yaşanan yapısal sorunları açıkça ortaya koymaktadır.