İshak b. Muhammed el-Kirmânî'nin Hâşiye alâ Tefsîri'l-Beydâvî isimli eserinin tahkik ve analizi (Zuhruf, Duhân, Câsiye, Ahkâf sureleri)

Bu araştırmada Cemaleddin İshak el-Kirmânî'nin (ö. 933) Beydâvî tefsiri üzerine yazdığı haşiyesinin tahkik ve analizi yapılmıştır. Araştırma Zuhruf، Duhân، Câsiye، Ahkâf sureleriyle sınırlandırılmıştır. Araştırmada iki adet yazma nüsha esas alınmıştır. Hâşiyenin ehemmiyeti، tefsir ve şerh konusunda başka hiçbir kitaba nasip olmayacak şekilde alimlerin büyük teveccühüne mazhar olan Beydâvî tefsiri kaynaklanmaktadır. Aynı şekilde Beydâvî tefsirindeki kapalılığı ortadan kaldıran basit، nefis açıklamalar da haşiyenin önemini artırmıştır. Beydâvî ve Kirmânî'nin şahsi vi ilmi hayatı hakkında bilgi verilirken betimleyici tarihsel metot kullanılmıştır. Metnin yazılması، harekelenmesi، nüshaların karşılaştırılması، nakillerin ana kaynaklardaki yerlerinin gösterilmesi hususunda talik ve tahkik yöntemi tercih edilmiştir. Araştırmada şu neticelere varılmıştır. Kirmânî، Beydâvî tefsirindeki anlaşılması zor ibareleri، sarf، nahiv، belagat gibi Arapça ilimlerinden faydalanarak kolay anlaşılır bir üslupla şerh etmiştir. Bu konuda Kur'ân'ı dil yönüyle tefsir eden Zemahşerî ve diğer tefsirler ve sözlüklerden istifade etmiştir. Hâşiyenin ilmi yönünü artıracak şekilde kıraat farklılıkları ve manaya delaletleri hususuna da değinmiştir. Müellif rey ve eser tefsirlerini birleştiren bir metot benimsemiştir. Hâşiye mahtût ve mefkûd tefsir eserlerinden yaptığı nakiller ve görüşleri sahibine izafe etmekle maruftur. Müellif tasavvufî görüşleri ihmal etmemiştir. Başta Beydâvî ve Zemahşerî olmak üzere müfessirlerden yapılan nakillerde gösterilen hassasiyet Kirmânî'nin ilmi emanetine saygısına delalet etmektedir. Müellif Zemahşerî ve Beydâvî'nin görüşlerini، uyuşan ve ihtilaf eden yönlerine işaret ederek kıyaslamış، çoğu zaman görüşlerden birini tercih etmiştir. Hâşiye'de zayıf hadislerle çok az istidlâl edilmiştir. Tefsirle ilgili konularda muteber olan delile göre tercihler yapılmıştır. Hâşiye aynı zamanda hicri 10. yüzyıldaki bilimsel faaliyeti ve yüksek kültürel düzeyi ve Karmani'nin yüksek kültürünü، bilgisinin çeşitliliğini ve sağduyulu bilimsel kişiliğini yansıtmaktadır.