İslâm Hukuk usûlünde mecaz

Kur'ân, muhatabı olan Arap toplumunun sınırlı çevre ve kültürlerinin bir eseri olan anlam dünyalarını genişleterek onları daha önce alışık olmadıkları ufuklarla tanıştırdı. Yüce Allah gönderdiği kelamın ve seçtiği elçinin rehberliğinde zihin ve duygu dünyaları zenginleşen bu toplumun kazandığı yeni anlamları ve durumları adlandırmak için kendi öz dillerinin kelime ve terkiplerini kullandı. Böylece Arap dili İslâm'ın müdahalesi ile birlikte anlam değişimine uğrayarak yeni bir ruh ve içerik kazandı. Dilden dinî alana aktarılan kelimeler aralarındaki bir ilgi nedeniyle, kullanıldıkları bu yeni anlamlar bakımından öncekilere nispetle mecaz konumunda kaldı. Fıkıh Usûlü bilginleri arasında mecazı reddedenler bulunmakla birlikte cumhurun görüşü onun dilin ve İslâmî kaynakların ayrılmaz bir gerçeği olduğu yönündedir. Fıkıh Usûlü şer'î kaynaklardan delil çıkarmanın yöntemlerini ve bu yöntemlerin dilsel ve dinsel dayanaklarını araştıran bir ilimdir. Bundan dolayı emir ve nehyin; umûm ve husus gibi lafızların hangi durumda hakikat veya mecaz ifade ettiğinin anlaşılması bu yöntemlerin olmazsa olmaz gereklerinden olduğu için bu ilimde öncelikle ele alınması gerekmiştir. İslâm Hukuk Usûlünde mecazın yerinin ve hükmünün doğru değerlendirilebilmesi için bu terimin ait olduğu asıl alan olan Arap dili belagatı ve dilbilim açısından incelenmesine ihtiyaç duyuldu. Bu nedenle birinci bölümde Arap dili açısından mecazın tanımı, kavramsal çerçevesi, tarihsel gelişimi, modern dilbilimdeki yeri ve Türk dili ve edebiyatında ele alınış biçimi analitik olarak incelendi. Buna ek olarak hukukî yoruma dayanak teşkil etmesi amacıyla mecazın te'vil ile ilişkisi üzerinde duruldu. İkinci bölümde ise Fıkıh Usûlünde lafızların önemi ve delâleti; mecazın varlığı, yorumlanması ve şer'î hükümlere yansıması konuları incelendi. Ayrıca kullanılışı yönünden lafzın türlerinden olan hakikat, sarih ve kinâye terimleri ile ilgili usûlcülerin görüşlerine yer verildir. Bunun yanında nakil tartışması ve mecazın müşterek lafız ile ilişkisi ele alındı. Bu bölümde son olarak mecazın hükmü konusundaki yaklaşımlar ve bunların Fıkhî meselelere yansımaları incelendi.