İslam kelamında araz teorisi (Şemsüddin es-Semerkandî örneği)

Şemsüddin es-Semerkandî örnekleminde İslam Kelamında Araz çalışmamız, kelam ilminin metodolojisini temsil eden varlık anlayışının önemli bir prensibi olan araz kavramı etrafında şekillenmektedir. Aristoteles'ten itibaren felsefe tarihindeki yerini alan ve tercüme faaliyetleriyle inanç sistemimize kazandırılan araz kavramı, İslami sentez ve operasyonlar neticesinde metafizik alanınımızın temel bir argümanına dönüşmüştür. Yazarımız es-Semerkandî, bu konuda üzerine düşen görevi en iyi bir biçimde yerine getirerek, Mâturidî ekolünde Aristo felsefesini kendine özgü felsefesiyle sentezleyerek felsefi kelam misyonunu başarıyla ortaya koymuştur. Semerkandî, araz kavramını; idrak, ilk anda idrak edilen, ilk anda idrak edilemeyen, idraki ve idrak edileni kapsayan konular olmak üzere dört ana başlıkta detaylı bir şekilde ele almaktadır. İdrak başlığı altında mutlak idrak, bilginin anlamı, içsel ve dışsal duyular, insan nefsi gibi konuları psikolojik, biyolojik ve epistemolojik yönlerden işlemektedir. İlk anda idrak edilenlerin anlatıldığı başlıkta; görülenler, işitilenler, tadılanlar, koklananlar ve dokunulanlar gibi fiziksel konulara ve dil felsefesine değinilmektedir. Üçüncü bölüm olan ilk anda idrak edilmeyenler konusu kapsamında nicelik, boyutların sonluluğu, boşluk, mekân, hareket, zaman, kuvvet ve ahlak bağlamında matematik, geometri, ilahiyat, fizik ve etik kurallarına temas edilmiştir. Araza ayırdığı son bölümde ise nitelik, görelilik gibi felsefi olgulardan ve arazın intikali, bekası, iki mahalle girişi, kendisiyle var olması gibi arazla ilgili genel geçer konulardan bahsedilmiştir. Semerkandî, araz konusuyla ilgili eserlerinde metot olarak akla ve akli bilimlere dayanan bir yol takip etmiştir. Felsefe ve mantık bilimlerindeki vukûfiyetini ve fikri bağımsızlığını mükemmel ortaya koyarak kendini akli bilimlerde hiçbir şey ve hiç kimseyle kayıtlı görmeyerek her konuda özgün düşüncelerini ortaya koymuş, alanlarında otorite olarak kabul edilen birçok bilim adamlarının fikrini zikrederek yerine göre onları reddetmek, onarmak veya haklarını vermekten de hiç geri durmamıştır.