Cognitive control of the contents of working memory

Çalışma belleği (ÇB) dinamik bir bellek sistemi olmakla beraber yakın zamanda öğrenilmiş bilgilerin aktif ve kullanıma hazır bir şekilde tutulmasını sağlar. ÇB'de erişilebilir bir durumda tutulan bilgiler bir çok karar verme ve davranış mekanizmalarını yönlendirmek için kullanılmaktadır. Ancak ÇB kısıtlı bir kapasiteye sahiptir. Kısıtlı kapasiteye sahip bu bellek sisteminin verimli olarak kullanılabilmesi, ÇB'te tutulan bilgilerin kontrolünü gerektiren komplike davranış ve durumların başarılı bir şekilde idame ettirilebilmesinde büyük önem taşımaktadır. ÇB'nin içeriğinin kontrolüne katkıda bulunan birçok süreç vardır. Örneğin, aktif içeriğin amaçlara göre yenilenmesi, işe yaramayan bilgilerin çıkarılması, ve daha sonra kullanılacak içeriğin kontrollü olarak bellekten geri çağırılması gibi. Bu tez gerekli bilgilerin bellekten kontrollü olarak çağırılma süreci üzerine odaklanmaktadır. Burada sunulan çalışmalar birbirini tamamlayıcı metodlar içermekte olup kontrollü geri çağırım sürecini etkileyen olası etkenleri sınamaktadır. Birinci ve ikinci bölüm tepki-sınırı hız-başarı ödünleşimi yöntemi içermekte olup hız ve doğruluk sürecini birbirinden bağımsız olarak incelemeyi hedeflemiştir. Bölüm III ise beyin görüntüleme yöntemi kullanarak Bölüm II'deki davranışsal bulguları tamamlamaya yönelik yapılmıştır. Birinci bölüm çalışma belleği kapasitesindeki bireysel farklılıkların ÇB'den kontrollü geri çağırma sürecini nasıl etkilediğini araştırmaktadır. ÇB kapasitesini ölçen bir ölçekle test edilen bir örneklemin üst ve alt uzamına düşen bireyler çalışma belleğindeki bilgilerin zamansal olarak geri çağırılmasını gerektiren bir deneyle test edilmiştir. Zamansal bilginin geri çağırımı ÇB'deki içeriğin kontrollü bir şekilde aranmasını gerektirir. Bu çalışmanın bulgularıyla ilgili hipotezimiz yüksek uzam bireylerin bellekten geri çağırılacak bilgiyi arama sürecindeki performanslarının düşük uzamdaki bireylerden daha verimli olacağına yöneliktir. Buna ek olarak, performans farklılıklarının sadece doğruluk üzerine değil hız üzerine de yansıyacağı öngörülmüştür. Bu bölümde yaptığımız çalışmanın sonuçları hipotezlerimizle örtüşmekte olup, düşük uzam bireylerin ÇB'de bulunan öğelerin zamansal bilgilerine erişmek için yapılan kontrollü arama sürecinde yüksek uzam bireylere kıyasla daha az verimli olduğu gözlemlenmiştir. İkinci ve üçüncü bölüm, kontrollü geri çağırım sürecini farklı bir etkenle ölçmeye yönelik yapılmıştır. Geri çağırım sürecinde bozucu etki bulunması hafıza performansını kötü yönde etkilemekte olup, katılımcıların bozucu etkiyi çözümleyip öğeleri tanıyabilmeleri için bellekte bulunan doğru kaynak ya da öğe bilgisine kontrollü bir sekilde erişebilmeleri gerekmektedir. Bu tezde geri çağırım ihtiyaçlarını değiştirmeye yönelik iki farklı bozucu etkiyi kontrol eden yöntem kullanılmıştır. Bölüm II'de kullanılan yöntemde bozucu etkinin etkili bir şekilde çözünümü doğru kaynak (context) bilgisine erişime dayanmaktadır. Bölüm III'te ise bozucu etkinin çözünümü doğrudan öğe seviyesinde bilginin geri çağırımına dayanmaktadır. Bu iki çalışmada da nötr ve duygusal içerikli materyallerin hatırlanma performansı arasındaki farklılıklar incelenmiştir. Her iki çalışmada da bulgular şuna işaret etmektedir: bozucu etkinin birikim düzeyi duygusal öğeler için nötr öğelere kıyasla daha azdır. Bununla birlikte, duygusal içeriğin kontrollü süreçlere etkisi ÇB'den geri çağırılacak bilginin öğe ya da kaynak seviyesinde olmasına bağlı olarak değişmektedir. Geri çağırılacak bilgi kaynak bilgisi ise kontrollü süreçler duygu içeriğinden negatif yönde etkilenmiştir. Diğer yandan eğer geri çağırılacak bilgi öğe seviyesinde ise duygu içeriğinin pozitif etkisi olduğu görülmüştür. Tezde yer alan bölümler bütün olarak bellekten kontrollü geri çekim sürecinin verimliliğinin (i) kişilerin daha sonra kullanılacak ilgili materyalleri başka bir görev yaparken erişilebilir bir seviyede tutma yetisi ve (ii) sunulan bilgilerin duygu içeriği tarafindan etkilendiğini göstermektedir. Burada sunulan çalışmalar ÇB'nin hangi koşullarda verimli kullanıldığını araştıran bir literatüre katkıda bulunmaktadır.