Kanserli aile üyesi olan ve olmayan bireylerin kanser tarama programlarına yönelik bilgi, tutum ve davranışlarının değerlendirilmesi ve karşılaştırılması

Amaç: Ailesinde (birinci, ikinci ve üçüncü derece akraba) kanser tanısı olan ve olmayan bireylerin kanser tarama programlarına katılımlarının, kanser tarama programı hakkındaki bilgi ve tutumlarının sosyodemografik veriler ışığında karşılaştırılması ve olası nedenlerinin irdelenmesi amaçlanmaktadır. Gereç ve Yöntem: Samsun Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği ABD'nın sorumluluğu dahilindeki birimlere 15.05.2024 – 15.10.24 tarihleri arasında başvuran 30-70 yaş arası gönüllü katılımcılara anket çalışması yapılmıştır. Sosyodemografik veriler, Kanser Taramalarına Yönelik Bilgi Ölçeği ve Kanser Taramalarına Yönelik Tutum Ölçeği-Kısa Formdan oluşan toplamda 52 soruluk valide bir anket doldurması katılımcılardan talep edilmiştir. Ailesinde kanser öyküsü olan 210 ve ailesinde kanser öyküsü olmayan 210 kişiye ulaşılarak, toplamda 420 anket verisi ile çalışma sonlandırılmıştır. Verilerin analizi için SPSS v28 ve R Studio paket programı kullanılan çalışmamızda P değeri 0,05'ten küçük değerler anlamlı kabul edilmiştir. Bulgular: Çalışmamızda ailede kanser öyküsü olan bireylerin %34,3 (n=72)'ü tarama testi yaptırırken, %65,7 (n=138)'si yaptırmamıştır. Buna karşın, ailede kanser öyküsü olmayan bireylerde tarama testi yaptırma oranı %19,5 (n=41), yaptırmama oranı ise %80,5 (n=169) olarak gözlemlenmiştir. Bu fark istatistiksel olarak anlamlı saptanmıştır (p=0,001). Tarama testlerine katılım oranlarına bakıldığında, 50 yaş üzeri bireylerin %13,7 (n=22)'sinin gaitada gizli kan veya kolonoskopi yaptırdığı saptanmıştır. Mamografi taramasına katılım oranı 40 yaş üzeri kadınlarda %35,1 (n=59) iken, smear testi yaptırma oranı 30 yaş üzeri kadınlarda %22,9 (n=55) olarak belirlenmiştir. Tarama testi yaptıran bireylerin KBÖ puan ortalaması 19,6±4,5, yaptırmayanların ise 16,6±5,7 olarak tespit edilmiştir. Bu fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p<0,001, t=5,826). Tarama testi yaptıran bireylerin KTÖ puan ortalaması 69,0±8,3, yaptırmayanların ise 66,8±9,2 olarak belirlenmiştir. Bu fark da istatistiksel olarak anlamlıdır (p=0,025, t=2,248). KBÖ ve KTÖ puanları arasında tüm bireylerde (n=420) anlamlı bir pozitif korelasyon bulunmuştur (r=0,374, p<0,001). Sonuç: Ailesinde ya da kendisinde kanser tanısı olan bireylerin kanser taramalarına katılım oranlarının da daha yüksek olduğu gözlemlenmiştir fakat tarama programlarına katılım oranları hedeflenen düzeylerin altında bulunmuştur. Bireylerde taramalara yönelik bilgi düzeyi arttıkça tutumunda aynı şekilde iyileştiği gözlemlenmiştir. Bu durum taramaya yönelik tutumunun iyileşmesinin bilgi düzeyinin artırılmasıyla mümkün olduğunu bizlere göstermektedir. Bilgi düzeyinin artırılması içinse toplumun eğitilmesi esastır. Birinci basamak sağlık kuruluşları başta olmak üzere koruyucu sağlık hizmetlerine yönelik çalışmalara ağırlık verilmesi gerekmektedir. Anahtar Kelimeler: Kanser Tarama Programları, Kolonoskopi, Mamografi, Smear