Karadeniz'in kuzeyinde ve Balkanlarda Türk varlığı (IV.-X. yüzyıl)

Türklerin Karadeniz'in kuzeyinde ve Balkanlardaki varlığı, IV. yüzyılın son çeyreğinde, Hunların Alanları hâkimiyet altına aldıktan sonra Doğu Gotları üzerine saldırmaları ve yurtlarını işgal etmeleri ile yeni bir boyut kazanmıştır. Kısa süre içerisinde hâkimiyet alanlarını Tuna nehrine kadar genişleten Hunlar, V. yüzyıl başından itibaren liderleri Uldin ve Rua öncülüğünde Tuna'yı geçip Doğu Roma topraklarında istilâ hareketlerinde bulunmuşlardır. Attila döneminde gücünün doruğuna erişen Hunlar, Doğu ve Orta Avrupa'da rakipsiz bir güç haline geldiler fakat Attila'nın zamansız ölümünün ardından çocukları arasında çıkan iktidar mücadelesi neticesinde kısa süre içerisinde siyasi varlıklarını yitirdiler. Hun devletinin dağılmasının üzerinden daha bir yüzyıl geçmeden, VI. yüzyılın ikinci yarısında aynı bölgede bu defa Avarlar ciddi bir güç olarak tarih sahnesine çıktılar. Avarlar, en büyük kağanları Bayan liderliğinde kısa süre içerisinde Orta Tuna bölgesine yerleştiler, doğuda Bizans'la ve batıda Franklarla yaptıkları başarılı savaşlar neticesinde gittikçe hâkimiyet alanlarını genişlettiler. Avarlar VI. yüzyıl sonu ve VII. yüzyıl başında defalarca Tuna'yı geçip Bizans'ın Balkan topraklarına akınlar yaptılar. Bu akınlar güneyde Selanik ve Dalmaçya kıyılarına kadar ulaşmıştır. Avarların Balkanlardaki faaliyetlerinin en önemli sonucu Slavların bu bölgeye kalıcı olarak yerleşmeleri olmuştur. 626 yılında İran ordusuyla birlikte İstanbul'u kuşatan Avarlar, kuşatmanın başarısızlığa uğramasının ardından siyasi güçlerini yitirmeye başlamışlardır. Karpatlar havzasında Avarların varlığı IX. yüzyıl başına kadar sürmüşse de siyasi olarak etkinliğini yitirmiş olan Avar Devleti bu tarihte Franklar tarafından ortadan kaldırılmıştır. VII. yüzyılın son çeyreğinde, Karadeniz'in kuzeyindeki Büyük Bulgar Devletinin dağılışının ardından, Kubrat'ın oğlu Asparuh liderliğinde Aşağı Tuna bölgesine gelip yerleşen Bulgarlar, Bizans'tan gelen ilk saldırılara başarıyla karşı koyarak varlıklarını bu devlete kabul ettirdiler. Asparuh ve Tervel Han zamanlarında kuruluş ve teşkilatlanmalarını tamamlayan Bulgarlar, bir süre iç karışıklıklar nedeniyle zayıf düşmüşlerse de IX. yüzyıl başında Krum Han döneminde yeniden toparlanarak bölgenin en güçlü devleti Bizans'ı yenecek ve başkentini kuşatacak kadar güçlenmişlerdi. Ancak Krum Han'dan sonra Bulgarlarda Slavlaşma ve Hristiyanlaşma süreci başlamış, Boris Han döneminde Bulgarlar din değiştirmişler ve nihayetinde Slav kültürünün de etkisiyle Türklük özelliklerini kaybetmişlerdir. Kuzey Karadeniz ve Balkan tarihinde önemli yeri olan bir diğer Türk kavmi, IX. yüzyıl sonlarında İdil nehrini geçen ve daha sonra Balkanlara kadar inip bütün Trakya'yı istilâ eden Peçeneklerdir. Batıya doğru hareketleri ile Macarların bugünkü yurtlarına gelip yerleşmelerine sebep olan Peçenekler, Karadeniz'in kuzeyinde bulundukları dönemde bir yandan Rus Knezlerinin diğer yandan Bizans ve Bulgarların ittifak amacıyla müracaat ettikleri en önemli siyasi güç olmuşlardır. XI. yüzyılın başından itibaren Balkanlara inen ve ağırlık merkezlerini Tuna boylarına taşıyan Peçenekler, o dönem için Bizans'ın en büyük rakibi durumuna gelmişti. Türklerin Anadolu'daki ilerleyişine de dolaylı olarak yardım eden Peçeneklerin varlığı, XII. yüzyıl sonuna kadar devam etmiş, bu tarihten sonra arkalarında kalıcı izler bırakarak tarih sahnesinden çekilmişlerdir. Karadeniz'in kuzeyinde ve Balkan coğrafyasında, altı yüzyıllık bir dönem boyunca dört büyük siyasi teşekkül halinde varlıklarını sürdüren Türkler, bölgenin tarihinde ve ilişkide bulundukları toplumların kültüründe çok derin izler bırakmışlar ve sonraki dönemlerde gerçekleşen Türk fetihleri için kuvvetli bir zemin oluşturmuşlardır. Anahtar Kelimeler: Erken Orta Çağ, Doğu Avrupa, Balkanlar, Hunlar, Avarlar, Bulgarlar, Oğurlar, Peçenekler.