Kentsel mekânın Space Syntax Yöntemi ile analizi: Diyarbakır örneği

Her yerleşimin kendine özgü yapısı bulunmaktadır. Kentlerin zaman içinde birçok nedene bağlı olarak mekânsal yapısı karmaşıklaşmakta ve değişebilmektedir. Kentlerin mekânsal yapısındaki bu değişimler sayısal yöntemlerle analiz edilerek anlaşılmaya çalışılırken kentlerin sürdürülebilirliği, yönetimi ve planlanması için önemli veriler elde edilmektedir. Diyarbakır, mekânsal yapısında zamanla meydana gelen değişimlerin bir sonucu olarak karmaşık bir kent morfolojisine sahiptir. Bu çalışmanın temel amacı, kentteki farklı dönemlere ait yerleşim alanlarının erişilebilirlik düzeylerinin kentsel mekân organizasyonu üzerindeki etkisini analiz ederek, Diyarbakır'ın mekânsal yapısını ortaya koymak ve sürdürülebilir kent mekânı planlamasına yönelik öneriler geliştirmektir. Bu doğrultuda, kentin mekânsal yapısını anlamaya yönelik olarak ilgili literatür taranmış, yerinde gözlem ve fotoğraflama yöntemleri kullanılmıştır. Ayrıca, mekânsal analizlerde nitel ve nicel yöntemler birlikte değerlendirilmiş, kentsel yapının nicel olarak analiz edilmesinde Space Syntax (mekân dizimi) yöntemi tercih edilmiştir. Çalışma kapsamında, Diyarbakır'ın farklı dönemlerini temsil eden üç ana bölge içerisinden seçilen dört alanın sokak ağları, DepthmapX yazılımı aracılığıyla sayısal olarak analiz edilmiştir. Analizlerde H-H bütünleşme, bağlanabilirlik, tercih (n), okunabilirlik, sinerji ve görsel grafik analizi (VGA) gibi metriklerden yararlanılmıştır. Elde edilen veriler, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) yazılımı olan Quantum GIS (QGIS) ortamına aktarılarak, analiz metriklerine ilişkin tematik haritalar oluşturulmuştur. Analiz için seçilen alanlar; kentin ilk yerleşim alanı ve geleneksel ticaret bölgesi olan Suriçi, planlı kentleşmenin ilk örneğini temsil eden Yenişehir, son dönemlerde gelişen ve Diclekent Bulvarı'nı merkez alan bölge ile Mahabat Bulvarı çevresinde gelişen yeni yerleşim alanlarıdır. Bu alanlar arasında karşılaştırmalı bir analiz yaklaşımı benimsenmiş ve elde edilen sayısal veriler aracılığıyla bölgelerin mekânsal yapı özellikleri detaylı şekilde incelenmiştir. Çalışma bulguları, tarihsel, planlı ve çağdaş karma yapılı kent bölgelerinin mekânsal organizasyon açısından belirgin farklılıklar gösterdiğini ortaya koymaktadır. Elde edilen analitik veriler, farklı kent dokularının mekânsal özelliklerinin daha doğru anlaşılmasına olanak sağlamakta ve bu doğrultuda, alanların erişilebilirlik düzeyleri ile fonksiyonel kullanımlarına ilişkin kentsel iyileştirme önerileri geliştirilmektedir. Çalışma Diyarbakır'ın farklı kentsel alanlarının anlaşılabilirliğine yönelik sayısal yöntemler kullanılarak analiz edilmesi, kentsel gelişim, tasarım, planlama çalışmalarına katkı sunması ve gelecek vizyonunun belirlenmesi açısından özgündür.