Kesnizanî tarikatının din sosyolojisi açısından incelenmesi

Kutsalla kurulan bağı ifade eden din, sırf burada kalmayarak bireysel ve toplumsal hayatta kendisini gösterir. Din sosyolojisinde yapılan bilimsel çalışmalar, her dinde inanç ve ibadet boyutları yanında toplumsal yönü ifade eden dini grup boyutunun da olduğu-nu göstermektedir. Bazı dini gruplar, sosyo-dini niteliklerini aşan ekonomik ve siyasal işlevlere sahip olabilmektedir. Bu çalışmada Irak, İran ve Türkiye dâhil geniş bir coğraf-yaya yayılan ve çeşitli dini, sosyal, kültürel, ekonomik, siyasi faaliyetler yürüten Kesni-zanî tarikatı din sosyolojisi açısından ele alınmıştır. Kesnizanî tarikatı bu çalışmada ele alınırken sosyolog Joachim Wach'ın bir dini grubun yapısını veren 'inanç, ibadet, cemaat' tipolojileri ve Max Weber'in bir dini grubun niteliğini veren 'dünyayı reddeden din' ve 'dünyayı kabullenen din' tipolojileri bir araya getirilerek incelenmiştir. Weber'in niteliksel tiplerinde, tipolojiler arası 'renk kaymaları' da düşünülmüştür. Bu tipolojiler ışığında ha-zırlanmış olan sorular çerçevesinde Türkiye'nin İstanbul, Ankara illerinde ve Irak'ın Er-bil, Süleymaniye illeri ile Dahok'a bağlı Zaho ilçesinde toplam 78 kişiyle derinlemesine mülakatlar yapılmış ve tarikatın buralardaki tekyelerinde katılımcı gözlem için bir süre kalınmıştır. Özetlenen yöntem ve teorilerin sonucunda Kesnizanî tarikatı ile ilgili şu bul-gulara erişilmiştir: Mitik, mistik ve sırra dayalı inanç, ibadet, sembolleriyle inanç ve iba-det sistemlerinde dünyaya karşı retçi bir bakış açısı ve tutum içerisinde olan Kesnizanî tarikatı, birtakım zorunluluklar ve çıkar ilişkilerinden dolayı; aynı bakış açısı ve tutumu cemaat yapısında sürdür(e)memiştir. Tarikat, tarihi süreci içerisinde seküler dünyanın kurumlarından olan siyasete ve ekonomiye birtakım yakınlaşmalar göstererek hatırı sayı-lır renk kaymaları yaşamış ve böylece inanç ve ibadet sistemlerinin aksine, cemaat yapı-sında dünyayı kabullenen bir bakış açısı ve tutum sergilemiştir. Anahtar Kelimeler: Alevî, Kâdirî, Kesnizanî Tarikatı, Yapısal Dini Grup Tipoloji-leri, Niteliksel Dini Grup Tipolojileri.