Kirazın (Prunus avium L.) in vitro mikroçoğaltımı

Dünya kiraz üretimi ve ihracatı bakımından, Türkiye ilk sırada yer almakta olup, bu üretimin büyük bir kısmı 0900 Ziraat çeşidi ile yapılmaktadır. Bu çalışmada, 0900 Ziraat çeşidinin juvenil ve olgun materyallerinden in vitro mikroçoğaltımı için protokollerin geliştirilmesi amaçlanmıştır.Verim çağındaki beş yaşlı kiraz ağaçlarından alınan tomurcuk ve olgun tohumlardan aksenik materyal üretmek üzere yüzey sterilizasyon metodu geliştirilmiştir. Kültür başlatmak için kullanılan tomurcukların yüzey sterilizasyonu %15'lik NaOCl içinde 25 dakika; endokarpı uzaklaştırılmış tohumların yüzey sterilizasyonu %15'lik NaOCl içinde 20 dakika boyunca çalkalanarak yapılmıştır. Tomurcuklarının içerisinde bulunduğu vejetasyon dönemine ve eksplant hazırlama yöntemine bağlı olarak, yüzey sterilizasyonunun başarısının büyük ölçüde etkilendiği gözlenmiştir.Kültür başlatma materyali olarak yan tomurcuklar kullanılmış, dormant haldeki tomurcukların yüksek oranda rozet sürgün oluşturduğu tespit edilmiş, pulları temizlenerek hazırlanan eksplantlarla başarılı bir şekilde kültür başlatılmıştır. En uygun kültür başlatma döneminin Ocak-Mart ayları arası olduğu belirlenmiştir. Modifiye MS besi ortamına ilave edilen 2 mgl-1 BAP + 0.5 mgl-1 IAA veya 2 mgl-1 BAP ile %95'in üzerinde bir başarı ile kültür başlatılmıştır. Karbonhidrat kaynağı olarak sukrozun 30 mgl-1 konsantrasyonunun, tomurcuklardan kültür başlatmak için uygun olduğu sonucuna varılmıştır. Tohumdan kültür başlatma çalışmalarında, enine ikiye bölünerek embriyonik ucun kültüre alınmasıyla daha başarılı sonuç alınmış, in vitro çimlendirme için besi ortamına büyüme düzenleyici ilave edilmesine gerek olmadığı tespit edilmiştir.Sürgün çoğaltım çalışmalarında; farklı besi ortamlarının (MS, QL, WPM, SH), sitokinin tip ve konsantrasyonlarının (BAP, TDZ, kinetin), sitokininlerle birlikte kullanılan GA3'ün ve floroglukinol'ün etkileri incelenmiştir.Tomurcuklardan başlatılan kültürlerde sürgün çoğaltımı için 2.0 mgl-1 BAP + 0.3 mgl-1 GA3 ile destekli modifiye MS besi ortamın en iyi sonuç verdiği tespit edilmiş ve alt kültüre alınabilir eksplant oranı %96 ± 4, sürgün sayısı 1.7 ± 0.4 adet, ana sürgün uzunluğu 12.0 ± 0.5 mm, yan sürgün uzunluğu 5.0 ± 0.3 mm olarak belirlenmiştir. Ayrıca, besi ortamının floroglukinol ile desteklenmesinin, sürgün çoğaltımına herhangi bir etkisi görülmemiştir. Kiraz tohumları ile başlatılmış kültürlerde, besi ortamındaki BAP konsantrasyonu arttıkça sürgün sayısının da arttığı görülmüş, en yüksek sürgün sayısı 4.0 mgl 1 (5.4 ± 0.7 adet) BAP ilaveli besi ortamlarında elde edilmiştir.Tohum kaynaklı sürgünlerle yürütülen köklendirme çalışmalarında, oksin tip ve konsantrasyonları (IBA, NAA) ile karanlık uygulamalarının etkileri incelenmiştir. Köklenme oranları, kullanılan bitki büyüme düzenleyicilere göre %75 ile %95 arasında değişmiş, IBA içeren ortamlarda kallus oluşumunun çok az ve elde edilen köklerin daha sağlıklı olduğu gözlenmiştir. Tomurcuklardan başlatılan kültürlerdeki sürgünlerin köklendirilmesinde ilerleme sağlanamamıştır. Köklü kiraz bitkilerinin dikimi için kullanılan ortamlardan en başarılısı %59 yaşama oranı ile torf-perlit (2:1 h/h) karışımı olmuş ve köklendirme ortamında kullanılan oksinlerin, kiraz bitkilerinin aklimatizasyonuna etkisi olduğu tespit edilmiştir.Anahtar Kelimeler: Kiraz, Prunus avium L., 0900-Ziraat, mikroçoğaltım, tomurcuk kültürü,