Klasik bir eğitim kurumu olarak Enderun Mektebi ve yenileşme bağlamında kapatılış süreci

Enderun Mektebi Osmanlı Devleti'ne yaklaşık dört yüz elli yıl hizmet vermiş, Osmanlı Devleti'nin en köklü kurumlarındandır. Osmanlı eğitim sistemi içerisinde erken dönemlerden itibaren görülen bu kurum, saray görevlilerini ve daha sonra üst düzey yönetici olacak kişileri eğitmek görevini üstlenmişti. Bir saray okulu olarak karşımıza çıkan bu mektep, kendisinden önceki Müslüman Türk devletlerinde görülen saray okulu geleneğinin en kâmil örneğini teşkil etmektedir.Mektep özellikle 16. ve 17. yüzyıllarda hem bünyesinden çıkardığı devlet adamları ile bürokrasiye hem de bilim ve sanat adamlarıyla kültür hayatına önemli katkılar sağlamıştır. Fakat 18. ve 19. yüzyıllarda devletin ihtiyaç duyduğu Yenileşme hareketleri ile bu durum değişmiştir. Yenileşme hareketleri ile Enderun Mektebi bazı fonksiyonlarını peyderpey başka kurumlara devretmiş, nihayet 1909'da kapanmıştır. Enderun Mektebi hakkında Osmanlı dönemi kaynakları oldukça azdır. Enderunlu Hızır İlyas Ağa, Tayyarzade Ata, Santuri Ali Ufkî Bey gibi isimler hem anılarını kaleme almış hem de mektep teşkilatı, eğitimi ve yapısı hakkında ayrıntılı bilgi vermiştir. Cumhuriyetten sonra İsmail Hakkı Uzunçarşılı, İsmail Hakkı Baykal, Ülke Akkutay gibi isimler Enderun Mektebinin teşkilatı, teşrifatı ve eğitim sistemi hakkında ayrıntılı çalışmalar yapmışlardır. Fakat bütün bu çalışmalarda Enderun Mektebinin kapatılışı ayrıntıya girilmeden sadece bir tarih verilerek geçiştirilmiştir. Mektebin hangi aşamalardan geçtiği ve nasıl kapatıldığı, bu esnada üst düzey yönetici eğitimini hangi kurumun sağladığı, bu mektep kapatıldıktan sonra yerine hangi müesseselerin inşa edildiği hususları, Osmanlı Yenileşmesine örnek olacak bir değişim sürecini teşkil etmektedir. Bu çalışmada Enderun Mektebinin 17. ve 18. yüzyılda ilk Yenileşme hareketleriyle yaşadığı değişimleri; 19. yüzyıldan itibaren hangi evreleri geçirerek kapatıldığı hususu incelenecektir. Anahtar Kelimeler: Enderun, Enderun Mektebi, Osmanlı Eğitimi, Yenileşme.