Kıraat farklılıklarının anlama etkisi üzerine bir mukayese (Te'vîlât ve Keşşâf örneği)

Kur'an'ı Kerim ayetlerinin bir kısmı yapısal olarak birçok manaya delalet edebilmektedir. Müfessirler kişisel bilgi ve birikimleriyle ilahi hitabın asıl mesajını ayetlerden tespit etmeye çalışırken azami gayret göstermektedirler. Bu hususta Mâtürîdî (ö. 333/944), Te'vîlâtü'l-Kur'ân, Zemahşerî (ö. 538/1144), Keşşâf isimli tefsirinde kıraat ilminden faydalanmaktadır. Dirayet yöntemi benimsenen söz konusu kaynaklar itikadi olarak ilki Hanefi ve ikincisi Mu'tezili düşüncede zirve eser niteliği taşımaktadırlar. Bu kapsamda Mâtürîdî ve Zemahşerî'nin tefsirlerinde kıraatleri kullanım keyfiyetleri, birebir aynı ayetler üzerinden karşılaştırılarak benzer ve farklı yaklaşımları tespit edilmeye çalışılmaktadır. Araştırmanın birinci bölümünde müfessirlerin hayatları ve kıraat ilmi hakkında genel bilgi verilmektedir. İkinci bölümde kıraatleri nakil yöntemleri, üçüncü bölümde ise kıraatlere anlamsal yaklaşımlarının karşılaştırılması yapılmaktadır. Bu çalışmada, ayetler lafzı ve anlamıyla verildikten sonra Mâtürîdî ve Zemahşerî'nin ayetteki kıraat farklılıklarını ele alış biçimleri açıklanmaktadır. İlgili ayetteki kıraat farklılıkları, kıraat kaynaklarından yararlanılarak mütevâtir-şâz yönüyle türü tespit edilip müfessirlerin ayete kıraat ve anlam yönünden yaklaşımları hakkında değerlendirme yapılmaktadır. Müfessirlerin kıraatleri nakletme yöntemleri, itibar ettikleri kıraat türleri, kıraati nispet ettikleri isimler gibi başlıklarda yöntem itibariyle; kıraat farklılıklarını kullanım amaçları, kıraatlerle ayetleri yorumlamaları, kıraati tercih ve tenkit etme sebepleri, kıraat siyak sibak ilişkisi gibi başlıklarda ise anlamsal yaklaşımları incelenmektedir. Genel olarak araştırmada, te'vil yönüyle öne çıkan Mâtürîdî'nin anlamsal, dilci olması hasebiyle Zemahşerî'nin Arap dili kullanımları ve kurallarıyla kıraatleri açıkladıkları anlaşılmaktadır. Sonuç olarak Mâtürîdî ve Zemahşerî'nin kıraatleri kullanım keyfiyetleri arasında benzerlikleri ve farklılıkları olduğu anlaşılmaktadır.