Kral Kızı ve Dicle barajlarının yıkılması sonrası nümerik taşkın modellemesi ve simülasyonu

Tarih boyunca insanoğlu ihtiyacı olan suyu temin için çeşitli yollar denemek ve çözümler aramak için ilk başlarda medeniyetlerin yerleşim yerlerini ırmak ve göl gibi tatlı su kaynaklarına yakın inşa etmiştir. Teknolojinin gelişmesiyle birlikte enerji, sulama, içme suyu ve taşkından korunmak amacıyla barajlar inşa edilmiştir. Barajlar inşa edilirken işletme maliyetleri açısından şehrin rakımından daha yükseğe konumlandırılarak cazibeyle suyun şehir merkezine ulaşması sağlanmıştır. Yerleşim alanlarından daha yüksekte inşa edilen barajlar olası baraj yıkılmalarında beraberinde bazı sorunlar ve riskleri ortaya çıkarmıştır. İlk akla gelen soru; şehirler nasıl etkilenir?. Bu sorulara yanıt almak ve olası baraj yıkılmalarında can ve mal kaybını en düşük seviyede tutmak için oluşturulan baraj yıkılma taşkın risk haritaları ile ilgili kuruluşlara acil eylem planı olarak bir rehber olması açısından hayati bir önem taşımaktadır. Bu çalışmada Fırat-Dicle Havzasında bulunan Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamında inşa edilmiş Kralkızı ve Dicle barajları çalışma alanı olarak seçilmiştir. Dicle-Fırat havzasında bulunan Diyarbakır şehir merkezi rakımından ortalama 100 metre yükseklikte ve göl hacmi 1.919.000.000 m3 olan Kralkızı barajı, ortalama 40 metre yükseklikte ve göl hacmi 595.000.000 m3 olan Dicle barajı olası yıkılma durumunda risk oluşturmaktadır. Kralkızı barajı mansap kısmının hemen bitiminde başlayan Dicle baraj gölü ender rastlanacak bir çalışma alanı sunmakta ve Dicle-Fırat nehirleri sınırı aşan sular olarak stratejik bir önem taşımaktadır. Baraj göllerinin bitişik olması iki baraj gölün bir baraj gölü şeklinde düşünülmesine sebep olmaktadır. Çalışma alanı topoğrafyasını incelemek ve taşkın modellemesine altlık dosyaları oluşturmak için coğrafi bilgi sistemi (CBS) Global Maper ve ArcGIS kullanılmıştır. CBS verisi beş metreye beş metre pixel çözünürlüğünde img raster formatındadır. Bu çözünürlük taşkın yayılımını doğru yansıtması için oldukça iyi bir değerdir. Çalışmada HEC RAS ve DHI MIKE taşkın yazılım programları kullanılarak dokuz ayrı model oluşturulmuştur. Bu modeller giriş verisi olarak kullanılarak Kralkızı ve Dicle barajlarının olası yıkılması sonrası oluşacak taşkın yayılımının Diyarbakır kent merkezindeki risk haritaları çıkarılmıştır. Kralkızı barajı üstten aşma ve borulanması sonucu yıkılma modeli ile yıkılma hidrografı elde edilmiştir. Elde edilen hidrograf Dicle baraj gölüne giriş hidrografı olarak tanımlanmış, yıkılma üstten aşma ve borulanma olarak yıkılma modellemesi yapılmış ve bunların simülasyonları sonucu hidrograflar elde edilmiştir. Elde edilen hidrograflar Dicle barajı ile Diyarbakır kent merkezi arasındaki ovaya giriş hidrografı olarak tanımlanmış, HEC-RAS ile MIKE yazılım programlarıyla bir boyutlu ve iki boyutlu olarak modellemesi yapılmış ve olası risk haritaları elde edilmiştir. Çalışmada, barajların yıkılması sonucu elde edilen hidrograftaki debiler oldukça büyük değerlere ulaştığı için çok büyük stabilite problemleriyle karşılaşılmış, bir boyutlu modellerde kesit sıklığı istenilen aralıkta olmamıştır. Modellerde kesit aralıkları çok sık olduğunda ise kesit kolları çakışmış ve hesapta hatalara sebep olmuştur. Kesit aralıkları daha geniş alındığında program yetersiz kesit aralığı uyarısı vermiştir. Nehir yatağı bölümünde 1 boyutlu, arazide ise iki boyutlu çalışan ve aynı anda sümilasyonu çalıştıran programlar baraj yıkılması açısından daha uygun olduğu görülmüştür. Genel olarak modeller sonunda baraj yıkılması sonucunda oluşan taşkınlar Diyarbakır eski kent merkezi başta olmak üzere yerleşim yerlerini etkilememiştir. Nehir yatağında ve yakın yerlerde bazı küçük yerleşim yerleri su altında kalmıştır. Ongözlü köprü bölgesinde vadi daraldığı için akım hızı artmış ve köprünün bulunduğu kesitte yüksek değerlere ulaşmıştır. Ongözlü köprünün üzerinde taşkının etkisinin araştırılması gereken bir konu olduğu sonucuna varılmıştır.