Kırılganlık analizi ve modellemesi ile Büyük Menderes Havzası'nda, sektörel ve senaryo tabanlı ideal alan kullanım planlaması

Doğa koruma ve sürdürülebilir kalkınma çalışmalarında birçok ideal alan kullanım planlama stratejisinden yararlanılmıştır. Bununla birlikte, bir doğa koruma yaklaşımı içerisinde uygun ideal alan kullanımı, sektörel ve senaryo temelli planlamaya ulaşmak için kırılganlık analizi ve modellemesinin ne ölçüde etkin bir şekilde kullanılabileceği belirsizliğini sürdürmektedir. Bu çalışma, modellenen ekosistem hizmetlerindeki değişikliklerin Büyük Menderes havzasının sürdürülebilirliği üzerindeki etkisini Doğa Koruma Yaklaşımı (DKY) çerçevesinde araştırmaktadır. Bu kapsamda hassas alanların belirlenerek ve doğa koruma üzerinde en az etkiye sahip senaryoları araştırarak, iklim değişikliğinin ve insan faaliyetlerinin zorluklarıyla karşı karşıya kalan havza alanlarında doğa koruma stratejilerinin ve sürdürülebilir kalkınma uygulamalarının etkinliğini artırmayı amaçlamaktadır. Bu çalışmayı yönlendiren temel araştırma sorusu, ekosistem hizmetlerindeki değişikliklerin Büyük Menderes havzasının sürdürülebilirliği üzerindeki etkisinin neler olacağıdır. Çalışma, bu soruları araştırarak, iklim değişikliği ve insan faaliyetleri etkisi altındaki havzalarda doğa koruma stratejilerinin ve sürdürülebilir kalkınma uygulamalarının etkinliğini artırmak için mevcut bilgilerdeki boşlukları ve yenilikçi müdahale noktalarını tespit etmeyi amaçlamaktadır. Uzman görüşüyle yapılan üç kapsamlı inceleme ile desteklenen bu çalışmada, Büyük Menderes havzasında ideal alan kullanımı, sektörel ve senaryo tabanlı planlama analizi ve modellemesini yapmak için FAHP-TOPSIS, Gri İlişkisel Analiz ve PROMETHEE I-II yöntemleri gibi çeşitli entegre yöntemler kullanılmıştır. Araştırma sürecinde uygulanan metodolojilerin tutarlılığını sağlamak için makine öğrenmesi, sıcak nokta ve kappa testi gibi çeşitli değerlendirme ve doğrulama analizleri de uygulanmıştır. DKY'ye dayalı ideal alan kullanımların belirlenmesinin ardından, farklı sektörler çeşitli kriterler göz önünde bulundurularak analiz edilmiş ve sonuçlar sektöre özgü hassasiyetleri değerlendirerek Büyük Menderes havzasında tarım %18, sanayi %20, hizmetler (eğitim, sağlık vb.) %17, enerji %9, ormancılık %17, turizm %6 ve inşaat/emlak %13 olmak üzere sektörler önceliklendirilmiştir. Senaryo bazlı analiz, sektör sıralamalarını ve etkileşimlerini ortaya koyarak koruma dengeli bir yaklaşıma duyulan ihtiyaç vurgulanmaktadır. Sanayi ve tarım gibi sektörler kaynak kullanımı ve çevresel etkiyi önemli ölçüde etkileyebilirken, turizm ve enerji zıt etkiler sergilemektedir. Kırılganlık analizi ve modelleme tekniklerinin DKY çerçevesine entegre edilmesi, Büyük Menderes havzasında doğa koruma üzerindeki olumsuz etkileri azaltmak için optimum alan kullanım konfigürasyonları, sektöre özgü uygunluk ve kalkınma senaryolarını belirlemiştir. Bu yaklaşım, iklim değişikliği ve insan faaliyetlerinin havza alanlarında doğa koruma stratejilerini, sürdürülebilir kalkınma uygulamalarını ve çevresel planlamayı geliştirmektedir. Anahtar Kelimeler: Ekosistem Hizmetleri, Hassasiyet Analizi, Doğa Koruma, Bütünleşik Planlama, Sürdürülebilirlik.