Kırsal alanlarda tarımsal üretim ve mülkiyet yapılarının dönüşümü: İzmir-Menderes örneği

Mekansal formlar sürekli bir devinim içerisindedir. Kırsal ve kentsel alanlar, ara geçiş bölgeleri de dahil olmak üzere bu devinimi yaşayan ve yansıtan başat alanlardandır. Günümüzde bu devinim hali, özellikle kır aleyhine işleyen kentsel saçaklanma hareketleri üzerinden açığa çıkmaktadır. Tüm dünyada kır-kent bulanıklaşmasına yol açan bu eğilim, metropolitenleşme süreciyle daha da hız kazanmaktadır. Bu çerçevede çalışmanın amacı, kırsal alanlarda ortaya çıkan kentsel izleri tarımsal üretim ve mülkiyet dönüşümü üzerinden inceleyerek neden-sonuç eksenli analizler ortaya koymaktır. Böylece alışılagelmiş tarımsal üretim ve mülkiyet yapılarında hangi gelişmelerin üretimde aksamalara yol açtığı ve bunun tarım arazilerinde ne gibi yansımalara neden olduğu odağa alınmıştır. Burada üretim yapılarında ortaya çıkan gelişmelerin, üretimin aracı olan tarım arazisi mülkiyeti üzerinde de bir dönüşümü beraberinde getirdiği varsayılarak, savunma mekanizmasını kaybeden arazilerde kentsel saçaklanmaların varlığı tespit edilmiştir. Nasıl ve neden üzerinden çalışmada ele alınan dönüşüm, konusu ve amacına uygun olarak nitel araştırma yöntemi esaslarına göre durum çalışması şeklinde desenlenmiştir. Böylece bir nitel araştırma tekniği olan yarı yapılandırılmış görüşme soruları uygulanmış, ilgili alandaki dönüşüm sürecine yönelik gözlem notları tutulmuştur. Ortaya çıkan veriler ise MAXQDA Analytics Pro (Computer-Assisted Qualitative Data Analysis Software-CAQDAS) adlı nitel veri işleme programında içerik analizine göre kodlanarak anlamlı hale getirilmiştir. Analizlerde kırsal alanlarda tarımsal üretim yapılarının, küçük aile üreticiliği başta olmak üzere yoğun bir çözülme sürecine girdiği, nedenler ve ağırlıklara göre açıklanmıştır. Ayrıca üretimde ortaya çıkan bozulmaların, mülkiyet bağlamında tarım arazileri üzerinde de bir dönüşümü tetiklediği görülmüştür. Çünkü üreticiler, mülkiyetlerinde olan tarım arazilerini satmakta, satılan araziler ise çoğunlukla kentsel kullanıma dönük amaç dışı yerleşimlere dönüşmektedir. Ortaya çıkan bu amaç dışı kullanıma dönük mülkiyet dönüşümleri ise görsel veriler kullanarak desteklenmiştir. Bu çerçevede 2012 yılı uydu görüntülerinde tarım arazisi olarak kullanılagelen ama 2021 uydu görüntülerinde yerleşime dönüşen ilgili alanlara, noktasal atamalar yapılarak konum verileri oluşturulmuştur. Bu veriler ise ArcGIS Pro/ArcMap ve QGIS programlarında işlenerek dönüşümü somutlaştıran görsel veriler elde edilmiştir. Ayrıca 2012-2021 karşılaştırmalı uydu görüntüleriyle de amaç dışı kullanıma yönelik mülkiyet dönüşümü gözler önüne serilmiştir. Görsel verilerin başlangıç yılının 2012 olarak saptanması, nitel araştırma bulgularından hareketledir. Çünkü elde edilen sonuçlara göre, 6360 sayılı yasa sonrası köylerin mahalleye dönüşmesinin tarımsal üretim ve mülkiyet yapıları üzerinden olumsuz neticeler oluşturduğu tespit edilmiştir. Bu durumun hem üretimde dönüşüme etki ettiği hem de mülkiyet üzerinde aşındırıcı neticeler doğurduğu açığa çıkarılmıştır. Anahtar Kelimeler: Kırsal Dönüşüm, Kır-Kent Bulanıklaşması, Kentsel Saçaklanma, Tarımda Dönüşüm.