Kumukçada yancümle tipolojisi

Kumukçanın büyük bir kısmı Rusya Federasyonuna bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyetinde, geriye kalan kısmı Çeçen ve Osetya Cumhuriyetlerinde yaşayan Kumuk Türklerinin konuştuğu bir dildir. Kumuk Türkleri, Türk boylarının Kıpçak koluna; Kumuk Türkçesi de Kıpçak grubuna dahil edilmektedir. Çalışmamızda Kumukçanın yancümle yapıları eşzamanlı bir bakış açısıyla ve tipolojik bir temelde incelenecektir. Yancümleler, bütün Türk dillerinde genel olarak benzer şekillerde oluşmaktadır. Yancümleler sentaktik açıdan hiyerarşik olarak bir üst cümleye bağlıdır ve tek başlarına kullanılmazlar. Türkiye Türkçesinde de yancümleler; zarf-fiil, sıfat-fiil ve isim-fiillerden oluşan fiilimsilerle kurulurlar ve altasıralı olarak üst/temel cümleye bağlanırlar. Bu çalışmada, Kumukçada fiilimsilerle oluşturulan yancümle yapıları (zarf işlevli yancümleler, sıfat-işlevli yancümleler ve ad işlevli yancümleler) sentaktik, semantic ve tipolojik açıdan detaylıca betimlenecektir. Bu çalışma kapsamında öncelikle zarf işlevli yancümleleri oluşturmayı sağlayan {-(x)p}, {-A/-y/}, {-(A)GAndA}, {-GAnlI}, {-GAndoḳ}, {-GXnçA}, {-sA} ekleri sentaktik, semantik ve tipolojik açıdan irdelenmektedir. Daha sonra Kumukçada sıfat işlevli yancümleleri oluşturmayı sağlayan {-AGAn}, {-yGAn}, {-GAn}, {uw}, {-(A)cAk}, {-ar}, {-(I)r} ve {-mAs}, eklerinin oluşturduğu niteleme işlevli yancümleler, sentaktik, semantik ve tipolojik açıdan ele alınmaktadır. Kumukçada yancümlelerin üçüncü grubu olan ad işlevli yancümleleri oluşturmayı sağlayan {-GAn}, {-AGAn}, {-uw}, {-mA}, {-Iş}, {-AcAk} ekleri, temel cümle içinde değişik sentaktik görevler üstlenmektedirler. Ayrıca dolaylılık edatı olan{eken} yardımıyla Kumukçada belli ad işlevli yancümleler oluşturulmaktadır. Konunun bütünselliği anlamında bu gramer birimini de burada ele almayı uygun gördük. Kumukçanın yancümle yapıları, değişik metinlerden elde edilen örneklerle sentaktik, semantik, tipolojik açıdan betimlenecektir.Böylece Kumukçanın yancümle yapısı toplu olarak değerlendirilmiş olmaktadır.