Lise öğrencilerinde internet bağımlılığını önlemeye yönelik bilişsel davranışçı yaklaşıma dayalı psiko-eğitim programının geliştirilmesi ve etkililiğinin değerlendirilmesi

Bu araştırmanın temel amacı internet bağımlılığını önleme ile ilgili lise öğrencilerine ve ebeveynlerine yönelik bilişsel-davranışçı yaklaşıma dayalı psiko-eğitim programlarının geliştirilmesi ve etkililiğinin incelenmesidir. Araştırmanın amacı doğrultusunda lise öğrencilerine yönelik 8 oturumluk, ebeveynlerine yönelik 4 oturumluk psiko-eğitim programı geliştirilmiştir. Araştırmada programın etkililiğini test etmede nicel ve nitel yöntemlerin birlikte kullanıldığı iç içe desen kullanılmıştır. Araştırmanın nicel boyutunda 2x3 yarı deneysel desen kullanılarak psiko-eğitim programlarının etkililiği test edilmiştir. Araştırmanın nitel boyutunda deney gruplarında yer alan lise öğrencileri ve ebeveynler ile odak grup görüşmesi yapılmıştır. Araştırmada veri toplama araçları olarak öğrenciler için İnternet Bağımlılık Ölçeği, Young İnternet Bağımlılık Ölçeği, İnternette Bilişsel Durum Ölçeği, İletişim Becerileri Ölçeği, Kişisel Bilgi Formu, Oturum Değerlendirme Formu ve Grup Görüşme Formu; ebeveynler için Aile - Çocuk İnternet Bağımlılık Ölçeği, Problem Davranış Ölçeği - Anne Baba Formu- Başa Çıkma, Ebeveyn Kişisel Bilgi Formu, Oturum Değerlendirme Formu ve Grup Görüşme Formu kullanılmıştır. Verilerin analizinde tekrarlayan ölçümler için ANOVA, çok değişkenli ANOVA (MANOVA) ve içerik analizi kullanılmıştır. Araştırmanın nicel boyutundan elde edilen bulgular, Deney 1 ve Deney 2 gruplarının Kontrol 1 ve Kontrol 2 gruplarına göre internet bağımlılığı ve internette bilişsel durum ölçeği puan ortalamalarında anlamlı düzeyde düşüş olduğunu ve bu düşüşün izleme testinde de korunduğunu; iletişim becerileri puan ortalamalarında anlamlı düzeyde bir artış olduğunu fakat bu artışın izleme değerlendirmesinde korunamadığını göstermektedir. Ayrıca, Deney 1 ve Deney 2 grubunun ebeveynlerinin Kontrol 1 ve Kontrol 2 grubunun ebeveynlerine göre çocuklarının internet bağımlılık düzeylerine ilişkin değerlendirmelerinde anlamlı düzeyde bir düşüş olduğu ve bu düşüşün izleme değerlendirmesinde de korunduğu; ebeveyn psiko-eğitim programına katılan Deney 1 grubunun ebeveynlerinin Deney 2, Kontrol 1 ve Kontrol 2 gruplarının ebeveynlerine göre problem çözme becerilerinde anlamlı düzeyde bir artış olduğu ve bu artışın izleme değerlendirmesinde de korunduğu belirlenmiştir. Araştırmanın nitel boyutundan elde edilen bulgular, internet bağımlılığını önlemeye yönelik bilişsel-davranışçı yaklaşıma dayalı psiko-eğitim programının içeriğinin yeterli olduğunu, programa katılmanın internet kullanım düzeylerini azalttığını, sosyalleşmelerine katkı sağladığını, programda kullanılan etkinliklerin ve materyallerin yararlı ve eğlenceli olduğunu, program süresinin yeterli olduğunu, grup liderinin etkili grup yönetim becerisine sahip olduğunu göstermektedir. Ayrıca ebeveyn psiko-eğitim programının internet kullanım süresinin azalmasına, ebeveyn-ergen ilişkilerinin iyileşmesine ve yapılan hataların fark edilmesine katkı sağladığını; program süresinin yeterli olduğunu, grup liderinin donanımlı olduğunu, etkili iletişim becerilerine sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, internet bağımlılığını önlemeye yönelik bilişsel-davranışçı yaklaşıma dayalı psiko-eğitim programının öğrencilerin internet bağımlılık düzeylerini ve internette bilişsel durum ölçeği puanlarını düşürmede etkili olduğu, bu programın ebeveyn psiko-eğitim programı ile eş zamanlı olarak uygulanmasının programın etkililiğini daha fazla arttırdığı belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: İnternet bağımlılığı, bilişsel davranışçı yaklaşım, psiko-eğitim