Lojistik sektöründe üst düzey yöneticilerin VUCA algısı ve stratejik karar alma süreçleri üzerine bir araştırma: TİM 500 örneği

VUCA kavramı içinde yaşadığımız dünyanın dinamiklerini ortaya koyan bir akronimdir. Soğuk savaş sonrası dönemi tarif etmek üzere ilk olarak askeri alanda, daha sonra ise iş dünyasında oldukça tartışılan bir kavram haline gelmiştir. "VUCA" kavramı, oynaklık ve belirsizlik sonucu ortaya çıkan birçok karmaşık ve muğlak olayların yer aldığı dünya düzeni olarak tanımlanabilir. VUCA dünyası olarak adlandırılan yeni iş ortamında, değişim son derece hızlı, süreç ve olaylar karmaşık ve bir o kadar belirsiz, muğlaklık ise engellenemez şekilde gerçekleşmektedir. Söz konusu ortamda işletmelerin stratejik karar alma süreçlerini nasıl gerçekleştirdiği ise büyük bir soru işaretidir. Bu bağlamda, bu çalışmanın amacı VUCA'nın alt boyutlarına ilişkin yapı geçerliliğinin doğrulanması, Türkiye'nin en büyük 500 hizmet ihracatçısı listesinde (TİM) yer alan lojistik işletmelerindeki üst düzey yöneticilere ilişkin cinsiyet, yaş, medeni durum ve iş deneyimi gibi belirleyiciler ile VUCA'nın alt boyutları arasındaki ilişkinin incelenmesi ve VUCA dünyasında üst düzey yöneticilerin stratejik karar alma süreçlerini nasıl gerçekleştirdiğini incelemektir. Bu tez çalışmasının veri toplama sürecinde Oreg (2006) tarafından geliştirilen "Resistance to Change – Değişime Direnç" ölçeği, Carleton, Norton ve Asmundson (2007) tarafından geliştirilen "Intolerance of Uncertainity – Belirsizliğe Tahammülsüzlük" ölçeği, Martin ve Rubin (1995) tarafından geliştirilmiş "Cognitive Flexibility Scale – Bilişsel Esneklik Ölçeği", ve McLain (2009) tarafından geliştirilen "The Multiple Stimulus Types Ambiguity Tolerance Scale–II (MSTAT–II) – Çoklu Uyaran Muğlaklık Toleransı Ölçeği II" kullanılmıştır. Araştırmanın birinci (nicel) bölümü için kullanılacak veriler, TİM 500 listesindeki lojistik işletmelerinde üst düzey yönetici konumunda bulunan 204 katılımcıdan toplanmıştır. Araştırmanın ikinci (nitel) bölümü için ise 20 üst düzey yönetici ile derinlemesine mülakat gerçekleştirilmiştir. Verilerin analiz edilmesinde, SPSS 28.0, AMOS 22.0 ve MAXQDA paket programlarından yararlanılmıştır. Veri analizinde normallik testi, doğrulayıcı faktör analizi (DFA), tanımlayıcı istatistikler, Kruskal-Wallis, Mann-Whitney, Korelasyon ve içerik analizine dair kod bulutu, alt kod istatistikleri, kod matrisi ve kod haritası analizleri yapılmıştır. Elde edilen bulgulara göre, VUCA'ya ilişkin dört alt boyutun VUCA dünyası olarak adlandırılan kavramı ölçebilecek nitelikte olduğu saptanmıştır. Yöneticilerin cinsiyetiyle değişime direnç, bilişsel esneklik ve muğlaklık toleransı boyutları arasında anlamlı bir ilişki olmadığı görülmüştür. Ancak, yöneticilerin cinsiyetiyle belirsizliğe tahammülsüzlük boyutu arasında anlamlı bir ilişki olduğu tespit edilmiştir. Yöneticilerin doğum tarihleriyle değişime direnç, belirsizliğe tahammülsüzlük ve muğlaklık toleransı boyutları arasında anlamlı bir ilişki bulunamamış, ancak yöneticilerin doğum tarihiyle bilişsel esneklik boyutu arasında anlamlı bir ilişki olduğu ortaya konmuştur. Yöneticilerin medeni durumu ile belirsizliğe tahammülsüzlük, bilişsel esneklik ve muğlaklık toleransı boyutları arasında anlamlı bir ilişki olmadığı sonucuna varılmıştır. Ancak, yöneticilerin medeni durumu ile değişime direnç boyutu arasında anlamlı bir ilişki olduğu gözlemlenmiştir. Yöneticilerin iş deneyimi ile değişime direnç ve bilişsel esneklik boyutları arasında anlamlı bir ilişki olmadığı tespit edilmiştir. Ancak, yöneticilerin iş deneyimi ile belirsizliğe tahammülsüzlük ve muğlaklık toleransı boyutu arasında anlamlı bir ilişki olduğu ortaya konmuştur. VUCA dünyasında faaliyet gösteren yöneticiler sektördeki en önemli değişimin dijitalleşme ve mevzuat konusunda olduğunu ifade etmiştir. VUCA dünyasında lojistik sektörünün içinde bulunduğu belirsizliğin tetiklenmesinde döviz dalgalanmaları ve pandeminin kilit rol oynadığı belirtilmiştir. Buna paralel olarak, VUCA dünyasında lojistik sektörünün karşılaştığı en önemli sorunlar; müşteri sorunları, sınır kapılarında yaşanan sorunlar, akaryakıt fiyatları, konteyner sorunu ve kuralların sürekli yenilenmesi olarak ifade edilmiştir. Son olarak, lojistik sektöründe belirsizlik yaratan ve anlaşılması en zor (muğlak) durumun ekonomik dalgalanmalardan kaynaklı olduğu belirtilmiştir.