Makarnalık buğdaylarda (Triticum durum Desf.) sıcaklık stresine toleransın belirlenmesinde kullanılabilecek fizyolojik ve morfolojik parametrelerin araştırılması

Güneydoğu Anadolu Bölgesi, makarnalık buğday için çok uygun bir ekolojiye sahip olmasına rağmen, bu bölgede verim ve kalitede çeşitli stres faktörlerinden kaynaklanan önemli kayıplar yaşanmaktadır. Bu stres faktörlerinden biri de, yüksek sıcaklık stresidir ve tane dolum döneminde ciddi kayıplara neden olmaktadır.Bu çalışmada, makarnalık buğday ıslahında sıcaklık stresine dayanıklılıkta kullanılabilecek kolay ve hızlı ölçülebilen bazı fizyolojik ve morfolojik parametreler incelenmiştir. Bu amaçla, yerel çeşitler dâhil 13 makarnalık buğday çeşidi kullanılmıştır. Deneme, sulu koşullarda tesadüf bloklarında bölünmüş parseller deneme desenine göre 3 tekerrürlü olarak bir normal ve bir geç ekim şeklinde GAP Uluslar arası Tarımsal Araştırma ve Eğitim Merkezi deneme alanında yürütülmüştür. Sulama ile kuraklık stresi elemine edilmiş ve geç ekimle sıcaklık stresi oluşturulmuştur.Geç ekimle oluşan stres şartlarında, tane verimi, biyolojik verim, bin tane ağırlığı ve birim alanda başak sayısında düşüşler olurken, tane dolum süresi kısalmıştır. Tane verimi üzerinden hesaplanan sıcaklık hassasiyet indeksine (SHİ) göre denemede kullanılan Fırat-93 ve Diyarbakır-81 çeşitleri 0-0.5 arasında bir değere sahip olarak tolerant; Ç-1252, Fuatbey-2000, Özberk, Sarıçanak-98, Şahinbey ve Zühre çeşitleri 0.5-1 arasındaki değerlerle orta tolerant ve Svevo, Şölen, Omrabi çeşitleri ile Sorgül ve Bağacak yerel çeşitleri 1'den büyük değerlere sahip olarak hassas özelliğe sahip olmuşlardır.Fizyolojik özelliklerden bitki örtüsü sıcaklığı (BÖS) ve klorofil içeriği (SPAD) başaklanma, çiçeklenme ve süt olum dönemlerinde ölçülmüş, stresli koşullarda BÖS sadece başaklanma döneminde SHİ ile ilişkili bulunurken, her iki ekim zamanında verimle ilişkili bulunmamıştır. Tüm SPAD ölçümleri normal ekimde verimle ilişkili bulunurken, geç ekimde başaklanma dönemi SPAD ölçümü önemli çıkmıştır. Morfolojik özelliklerden mumsuluk ve yaprak dikliğinin her iki dönemde de verimle ilişkili bulunması, stabilite ve stresli koşullara dayanıklılıkta güçlü seleksiyon unsurları olarak kullanılabileceklerini göstermektedir.