Mir'âtü'l-İber (II. Cilt) (İnceleme-metin-dizin)

Osmanlı Devleti'nde dünya tarihini konu edinen birçok eser kaleme alınmıştır. Söz konusu eserlerden birisi de 19. yüzyılda devlet adamı, mabeyn başkâtibi, fikir adamı, muharrir, şair ve münşi Diyârbekirli Mehmed Said Paşa tarafından kaleme alınan Mir'âtü'l-İber adlı on ciltlik güzide eserdir. Mir'âtü'l-İber, "İbretlerin (olayların) Aynası" anlamına gelen Arapça "Mir'ât" ve "İber" kelimelerinden oluşan Arapça bir tamlamadır. İlk dokuz cild matbu olup son cild el yazmasıdır. Onuncu cild, el yazması olduğu için İstanbul Müze Kütüphanesindedir. Tarafımızca çalışılan ikinci cilt, 7 bölümden oluşup Hind coğrafyası, tarihi ve mezhebi, Çin coğrafyası, tarihi ve mezhebi, Suriye coğrafyası, Fenikeliler, Selefkiye Devleti, Beni İsrail Ahval-ı Ahiresi, Beni Haşmonay Hükȗmeti, Hiradese Hükȗmeti, Tedmür, Ba'lebek, Tataristan, Türkistan coğrafyası Haykaniye coğrafyası ve devleti, Arşakiyan Devleti, Küçük Asya coğrafyası, Arap Yarımadası ve Arapların özellikleri, adetleri, belagat ve diyanetlerine yer verilmiştir. Genel olarak çalışma "Giriş", "Said Paşa'nın Hayatı, Edebî Şahsiyeti ve Eserleri", "Mir'âtü'l-İber (II. Cilt)", "Metin" ve "Şahıs ve Yer Adları Dizini" olmak üzere 5 bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde umumi tarih kitapları hakkında bilgi verilip kısaca Diyarbakırlı tarihçilere değinilmiştir. Giriş bölümünden sonra "Birinci Bölüm" olarak adlandırılan kısımda Said Paşa'nın hayatı, edebi kişiliği ve eserleri tanıtılmıştır. Üçüncü bölüm olan Mir'âtü'l-İber (II. Cilt) kısmı, kendi içerisinde "Eserin Adı", "Yazıldığı Tarih", "Kaynaklar", "Dil ve Üslubu" "Metni Oluştururken Dikkat Edilen Hususlar" ve "Muhteva" olmak üzere 6 kısma ayrılmıştır. Eserin adı ve yazıldığı tarih kısmında eserin adı ve ne zaman kaleme alındığına dair bilgi verilmiştir. Dili ve üslubu kısmında metnin dil özelliklerine; Kaynakça kısmında müellifin eserinde bahsettiği müverrihlere ve eserini kaleme alırken hangi kaynaklara telmihte bulunduğu gibi konulara değinilmiştir. Metni oluştururken dikkat edilen hususlar kısmında da metni Latin harflerine aktarırken Arapça-Farsça edatlar, beyitler, tamlamalar, sözler; eski Türkçe bağlaçlar ve özel isimler gibi mevzuların nasıl bir yöntemle ele alındığı dile getirilmiştir. Son bölüm olan muhteva kısmında ise metnin özeti yer almıştır. Çalışmanın "Metin" bölümünde eser Arap harflerinden Latin harflerine aktarılmıştır. Son bölüm olan "Şahıs ve Yer Adları Dizini" kısmında ise sadece metinde geçen şahıs ve yer-mekȃn adları dizini oluşturulmuştur.