Theses supervised by Prof. Dr. Ahmet Tanyıldız
11 theses · Dicle University
Ca'fer-i Tayyâr - Rehber-i Gülistân (İnceleme-metin-dizin)
Bu tez çalışmasında, İslami edebiyatın önde gelen şairlerinden Sa'dî-i Şîrâzî'ye ait Farsça Gülistân eserine yapılmış son dönem şerhlerinden Ca'fer-i Tayyâr'ın Rehber-i Gülistân adlı Türkçe eseri ilmî usullere uygun olarak incelenmeye çalışılmıştır. Bu çalışmada, şerh edebiyatının son dönem eserlerinden olan bu eseri bilim dünyasının istifadesine sunmak ve bu alanda yapılacak çalışmalar için kaynak metin oluşturmak amaçlanmıştır. Çalışmada, mevcut bilgiler sınırlı da olsa arşiv kaynaklarından ve son dönemde yapılan akademik çalışmalardan hareketle Gülistân şârihi Ca'fer-i Tayyâr'ın hayatı ve eserleri hakkında bilgiler verilmiştir. Daha sonra üzerinde çalışılan bu eserin içeriği, tercüme ve şerh usulü hakkında incelemelerde bulunulmuştur. Matbu bir metin olan bu eseri yeni harflere aktarırken tam transkripsiyon yapmak yerine sadece ayn, hemze, uzun ünlüler ve terkipli okumalar gösterilmiştir. Son bölümde ise araştırmacılara kolaylık sağlamak amacıyla eserdeki belli başlı kelime ve kavramları, kişi, eser ve yer adları gibi özel isimleri içeren bir dizin oluşturulmuştur.
Babadağlı İbrahim Efendi ve Terceme-i Gülistan adlı eseri (İnceleme-metin-dizin)
İranlı meşhur müellif Sa'dî-i Şîrâzî'nin Gülistân adlı eserini tercüme eden mütercimlerden biri Babadağî İbrâhîm b. Abdullâh'tır. Mütercimin Terceme-i Gülistân adını verdiği bu eserini 18. yüzyılın başında kaleme almıştır. Tercüme usulü olarak meâlen tercüme yöntemini seçen Babadağî İbrâhîm Efendi, Gülistân'ın tamamını tercüme etmiştir. Bu çalışma, "Giriş" haricinde beş bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde tercüme hakkında bazı bilgiler verilmiştir. Birinci bölümde, Sa'dî-i Şîrâzî'nin hayatı, eserleri, sanatı, Gülistân'ı ve Türk edebiyatında Gülistân tercümeleri hakkında bilgiler verilmeye çalışılmıştır. İkinci bölümde Babadağî İbrâhîm b. Abdullâh'ın hayatı ve eserleri incelenmiştir. Üçüncü bölümde Terceme-i Gülistân'ın nüshası, sebeb-i telifi ve tercüme usulü üzerinde durulmuştur. Dördüncü bölümde metin kurulurken dikkat edilen hususlar yazıldıktan sonra Terceme-i Gülistân'ın hafif transkripsiyonlu metni verilmiştir.
Mir'âtü'l-İber (II. Cilt) (İnceleme-metin-dizin)
Osmanlı Devleti'nde dünya tarihini konu edinen birçok eser kaleme alınmıştır. Söz konusu eserlerden birisi de 19. yüzyılda devlet adamı, mabeyn başkâtibi, fikir adamı, muharrir, şair ve münşi Diyârbekirli Mehmed Said Paşa tarafından kaleme alınan Mir'âtü'l-İber adlı on ciltlik güzide eserdir. Mir'âtü'l-İber, "İbretlerin (olayların) Aynası" anlamına gelen Arapça "Mir'ât" ve "İber" kelimelerinden oluşan Arapça bir tamlamadır. İlk dokuz cild matbu olup son cild el yazmasıdır. Onuncu cild, el yazması olduğu için İstanbul Müze Kütüphanesindedir. Tarafımızca çalışılan ikinci cilt, 7 bölümden oluşup Hind coğrafyası, tarihi ve mezhebi, Çin coğrafyası, tarihi ve mezhebi, Suriye coğrafyası, Fenikeliler, Selefkiye Devleti, Beni İsrail Ahval-ı Ahiresi, Beni Haşmonay Hükȗmeti, Hiradese Hükȗmeti, Tedmür, Ba'lebek, Tataristan, Türkistan coğrafyası Haykaniye coğrafyası ve devleti, Arşakiyan Devleti, Küçük Asya coğrafyası, Arap Yarımadası ve Arapların özellikleri, adetleri, belagat ve diyanetlerine yer verilmiştir. Genel olarak çalışma "Giriş", "Said Paşa'nın Hayatı, Edebî Şahsiyeti ve Eserleri", "Mir'âtü'l-İber (II. Cilt)", "Metin" ve "Şahıs ve Yer Adları Dizini" olmak üzere 5 bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde umumi tarih kitapları hakkında bilgi verilip kısaca Diyarbakırlı tarihçilere değinilmiştir. Giriş bölümünden sonra "Birinci Bölüm" olarak adlandırılan kısımda Said Paşa'nın hayatı, edebi kişiliği ve eserleri tanıtılmıştır. Üçüncü bölüm olan Mir'âtü'l-İber (II. Cilt) kısmı, kendi içerisinde "Eserin Adı", "Yazıldığı Tarih", "Kaynaklar", "Dil ve Üslubu" "Metni Oluştururken Dikkat Edilen Hususlar" ve "Muhteva" olmak üzere 6 kısma ayrılmıştır. Eserin adı ve yazıldığı tarih kısmında eserin adı ve ne zaman kaleme alındığına dair bilgi verilmiştir. Dili ve üslubu kısmında metnin dil özelliklerine; Kaynakça kısmında müellifin eserinde bahsettiği müverrihlere ve eserini kaleme alırken hangi kaynaklara telmihte bulunduğu gibi konulara değinilmiştir. Metni oluştururken dikkat edilen hususlar kısmında da metni Latin harflerine aktarırken Arapça-Farsça edatlar, beyitler, tamlamalar, sözler; eski Türkçe bağlaçlar ve özel isimler gibi mevzuların nasıl bir yöntemle ele alındığı dile getirilmiştir. Son bölüm olan muhteva kısmında ise metnin özeti yer almıştır. Çalışmanın "Metin" bölümünde eser Arap harflerinden Latin harflerine aktarılmıştır. Son bölüm olan "Şahıs ve Yer Adları Dizini" kısmında ise sadece metinde geçen şahıs ve yer-mekȃn adları dizini oluşturulmuştur.
Arapça-Türkçe sözlük "Kitâbu Müntehab" (Metin-dizin)
Sözlük; bir dilin sözcüklerini, terimlerini, deyimlerini alfabetik sıralamaya göre açıklayan eserlere denilmektedir. Şüphesiz ki sözlükler bir dilin sözcük ve anlam hafızasını en iyi yansıtan eserlerdir. Özellikle sözlükler kültürel etkileşimi gösteren önemli kaynaklardandır. Türk ve Arap ilişkisi İslamiyetin kabulüyle şekillenmiş ve birçok Arapça kelimenin Türk diline geçmesine sebep olmuştur. Türkçe; Arapçadan çok fazla kelime almasının yanı sıra Türkçeden de Arapçaya birçok kelime sirayet etmiştir. Tarihte yapılan sözlük çalışmaları incelendiğinde başta Divanü Lügati't-Türk, Mukaddimetü'l-Edeb gibi iki dilli sözlüklerin kaleme alındığı görülmüştür. Bu çalışmada da Ankara Milli Kütüphanesinde bulunan Uşak Karaali Câmii Koleksiyonûnda 64 Karaali 13 demirbaş numarasıyla kayıtlı olan Kitâbu Müntehab adlı Arapça-Türkçe sözlüğü incelenmiştir. Bu eser incelenirken öncelikle Arapça-Türkçe kelimelerin dil ve şekil özellikleri, dizimi, yazılışının nasıl bir yöntemle şekillendiği örneklerle açıklanmıştır. Eserde kelimelerin ilk ve ikinci harfi alfabetik olarak verilmiştir. Yine bazı kelimelerin harekeli ve harekesiz oluşlarına dair örnekler tespit edilmiştir. Eserde bazı kelimelerin açıklaması verilirken bazılarının ise yapılmadığı görülmüştür. Müellif eserinde çoğul harfleri bazen cem' bazen de 'c' harfini yazarak belirtmeye çalışmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde ise metnin çeviri yazısı yapılmış ve sonuç bölümünde elde edilen veriler değerlendirilmiştir.
Şemsî Dîvânçesi'ndeki Türkçe şiirlerin dil içi çevirisi ve Türk Edebiyatı Bağlamlı Dizin Projesi (TEBDİZ) kapsamında değerlendirilmesi
Türk edebiyatı devrin kültüründen, dilinden, tarihinden, toplumundan, ekonomisinden etkilenir. şairler bulunduğu devrin hassasiyetine yönelik eserler kaleme alırlar. Bu sebeple bir şair toplumundan bağımsız olarak düşünülemez. Bunu anlamlandırmak için de dönemin dilini, dilin yapısını bilmemiz gerekir. Bu bağlamda sözlük çalışmaları Türk edebiyatı için ayrı bir öneme sahiptir. Bu bağlamda Türk edebiyatı metinlerini anlama yolunda yapılan güncel çalışmalardan biri de TEBDİZ ( Tarih ve Edebiyat Metinleri Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlüğü) projesidir. Ele aldığımız bu çalışmada 19. yüzyıl şairlerinden Kara Abdal Süleyman Şemsi Dede‟in Şemsi Dîvânçesi'nde yer alan 74 adet şiir bu proje ile hazırlanmıştır. Çalışmanın sözlük dizini şiir içinde kullanılan bağlama göre sözlük formatına dönüştürülmüştür. Çalışmada bütün kelime ve kelime grupları beyitte ifade edilen anlam çerçevesinde ele alınmıştır. Ve beytin bütününe yönelip dil içi çevirisi yapılmıştır. Çalışmanın bağlamlı dizin ve dil içi kısmından oluşması Şemsi Dede'nin Şiirlerine aksettirdiği manevi âlemi daha iyi görmemizi ve şiirlerindeki deruni hayat tarzını daha iyi hissetmemizi sağlayacaktır.
Diyârbekirli Sa'id Paşa-Mir'âtü'l-İber 5. cilt (İnceleme-metin-dizin)
Diyarbakır'da yetişen meşhur ilim adamlarından biri olan Sa'id Paşa, sanatkâr bir aileye mensup olup, kâtiplik, mutasarrıflık gibi değişik devlet hizmetlerinde bulunan önemli bir şahsiyettir. Sa'id Paşa resmi görev dışında tarihçi bir kimliğe sahip olmakla birlikte şiir ve belagat alanında yazdığı eserlerle öne çıkmıştır. 19. yüzyılda dünya tarihini konu edinen Diyarbakırlı Sa'id Paşa'nın Mir'âtü'l-İber adlı dokuz ciltlik eseri dünya tarihi mahiyetinde bir eserdir. Sa'id Paşa'nın Mir'âtü'l-İber adlı eseri, bir dünya tarihi olmasının yanı sıra Anadolu medeniyeti, İslam medeniyeti ve yerel bölge ile ilgili bilgiler vermektedir. Bu çalışma Sa'id Paşa'nın Mir'âtü'l-İber adlı eserinin beşinci cildini kapsamakta ve beşinci cildin konusu olan Peygamber Efendimizin hayatı hakkında önemli bilgiler vermektedir. Anahtar Sözcükler: Sa'id Paşa, Mir'âtü'l-İber, Tarih, İnceleme, Metin
Diyârbekirli Niyâzî-Amid-i Sevdâ-Tahzîr (inceleme-metin)
Çalışmamızda, Abdulhamîd Niyâzî Çıkıntaş'a (Diyârbekirli Niyâzî) ait Âmid-i Sevdâ-Tahzîr adlı eserin incelenmesi ve yeni yazıya çevrilerek ilim dünyasının istifadesine sunulması amaçlanmıştır. Tezimize konu olan metin, biçimsel açıdan ve içerik yönünden risâle niteliğindedir. Nitekim Anadolu coğrafyasında, Osmanlı medeniyetinden Cumhuriyet'in ilk yıllarına kadar, çoğunlukla tek bir meseleyi konu edinen; ilmî, dinî ve edebî konularda kaleme alınan ve hacimce küçük, muhtasar eserlere risâle adı verilmektedir. Başta yazma eser kütüphanelerinin en zengin kısımları olmak üzere büyük kataloglamaların önemli bir bölümü risâlelere ayrılmıştır. Bu hacim, Osmanlı müelliflerinin risâle türüne verdiği önemi göstermektedir. Ayrıca bu durum, halkın bu tarz eserlere ne kadar ihtiyaç duyduğunun göstergesi olarak düşünülebilir. 1856-1934 yılları arasında yaşamış olan Diyârbekirli Niyâzî, Diyârbekir'in sosyal, kültürel, siyasi ve edebî hayatına kendi döneminde ve sonrasında damga vuran önemli şahsiyetlerden birisidir. Genel itibarıyla içkinin zararlarının anlatıldığı Âmid-i Sevdâ-Tahzîr adlı risâle niteliğindeki eseri inceleyen tezimiz, müellifin hayatı, metnin incelemesi ve metnin yeni yazıya aktarılması olmak üzere üç temel başlıktan oluşmaktadır. İşlediği konu ve konunun işleniş şekli bakımından tüm zamanlara seslenebilen Âmid-i Sevdâ-Tahzîr adlı eser, başta Diyârbekir olmak üzere Türk edebiyatı ve kültüründe kendine yer bulabilecektir. Ayrıca çalışmamızda, eserin manzum ve mensur özelliklerini ortaya çıkarma, kendi türü içindeki yerini ve önemini belirleyerek bu alandaki bir eksikliği giderme amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Diyârbekirli Niyâzî, Risâle, Âmid-i Sevdâ-Tahzîr, İçki Meclisleri, Hamr.
Mirzâ Muhammed Nakî (Kumrî) ve Kenzü'l-Mesâib'i (inceleme-metin-dizin)
Bu tezin konusu, 19. yüzyılda yaşamış olan Mirzâ Muhammed Nakî (Kumrî) ve Kenzü'l-Mesâib adlı eseridir. Eserin konusu Kerbelâ hâdisesidir. Kerbelâ hâdisesi, klâsik edebiyat içerisinde varlığını her zaman göstermiş bir konudur. Türk edebiyatında Hz. Hüseyin'in şehîd edildiği Kerbelâ hâdisesi, yıllar içerisinde bir tür adı alarak (Maktel ya da Maktel-i Hüseyn) varlığını devam ettirmiştir. Bu vahim olay üzerine birçok eser yazılmıştır. Azerbaycan sahasına mensup bir şâir olan Mirzâ Muhammed Nakî (Kumrî) hakkındaki sınırlı bilgileri Azerbaycan'da yayınlanmış birkaç makaleden ve eserinden yola çıkarak öğrenmekteyiz. Bugün elimizde iki nüshası bulunan Kenzü'l-Mesâib, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı Türkçe Yazma Dîvânları Koleksiyonu Belediye K. 761 numarada kayıtlı olup 333 varaktan ibarettir. Çalışmamızın Giriş bölümünde Kerbelâ hâdisesi ve Türk Edebiyatı'nda Kerbelâ hâdisesinin yeri ve önemi ele alınmıştır. Birinci bölümde şâirin hayatı, edebî şahsiyeti ve eserleri incelenmiştir. İkinci bölümde eserin fiziksel özellikleri, te'lif sebebi, muhtevası, dil ve üslûp özellikleri ile tahlil kısmı üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde metnin transkripsiyonlu çevirisi verilmiştir. 'Metnin transkripsiyonu gerçekleştirilirken izlenen yöntem' başlığı altında metni çevirirken izlediğimiz yöntem ve açıklamalar belirtilmiştir. Metinden sonra Sonuç, Kaynakça ve Dizin bölümü yer almaktadır. Anahtar Kelimeler Türk Edebiyatı, Maktel, Ehl-i Beyt, Hz. Hüseyin, Kerbelâ, Kumrî, Kenzü'l-Mesâib.
Hakîm-i Heydecî ve Türkçe şiirleri
Türkiye'de tanınmayan ama İran'da meşhur olan Hakîm-i Heydecî ve onun Türkçe şiirleri çalışmanın genel çerçevesini ihtiva etmektedir. Heydeci'nin Türkçe şiirleri dil, uslüp ve muhteva açısından tahlil edilmiştir. Heydeci'nin Türkçe şiirleri Dîvân'da yer almaktadır. Dîvân'ın da iki nüshası (Tahran ve Meşhed) olduğu tespit edilmiştir. Nüshalar önce yeni yazıya aktarılmış sonrasında ise karşılaştırma yapılmıştır. İki nüshayı karşılaştırmadaki amaç, nüshalar arasındaki eksiklik ve farklılıkları göstermektir. Bu nüshalardaki şiirler, yöntem olarak nazım biçimlerine göre tasnif edilmiştir. Heydecî şiirlerinde, atasözleri, vecizeler, halk söyleyişleri ve deyimler dikkat çekecek derecede çoktur. Bütün bunlar, Heydecî'nin dile olan hâkimiyetinin bir göstergesi olarak değerlendirilebilir. Ayrıca Heydecî, dînî mahiyette çokça şiirler yazdığı için tasavvuftaki yeri de yadsınamaz. Şiirlerinde Allah'ın yaratıcılığından, Hz. Muhammed'e ve Hz. Ali'ye olan bağlılığından bahseder. Şirlerinde Şiî inancına tabi olduğu da anlaşılmaktadır. Heydecî, Şeyh-i İşrâk Sühreverdî, Sa'dî-i Şîrâzî, Hâfız-ı Şîrâzî gibi şairlerin şiirlerine tazminler yazmış ve bu şairleri kendisine üstat kabul etmiştir. Şair, Arapça, Farsça ve Türkçe şiirler yazmış, şiirlerinde çeşitli sanatları kullanmıştır. Gazel, mesnevî, kaside, tercî-i bend, terkîb-i bend gibi Dîvân şiirinin hemen hemen bütün nazım şekillerine örnekler vermiştir. Heydecî'nin şiirlerinin Dîvân şiiri geleneğine uygun olduğu tespit edilmiştir. Heydeci, şiirlerinde sade ve akıcı bir dil kullanmış, atasözü, deyim ve halk söyleyişlerine çokça yer vermiştir. Anahtar Kelimeler: Heydecî, Dîvân, Türkçe şiirler, Tasavvuf
Dînî-Tasavvûfî Şiirler Mecmuası (İBB Kütüphanesi Atatürk Kitaplığı No: K.000351) İnceleme-metin-dizin
Tezimize konu olan eser, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kütüphanesi Atatürk Kitaplığı Belediye Yazmaları K.000351 numarada kayıtlı şiir mecmuasıdır. Tür olarak "mecmua-yı eş'âr u devvâvîn"dir. 14, 15, 16, 17 ve 18. yüzyıllarda yaşamış toplam 240 şaire ait 1984 manzum metni barındıran mecmua bu yüzyıllarda yaşayan şairlerin şiirleriyle ilgili zengin bir malzemeyi ihtiva etmektedir. Tezimiz, öncelikle bu mecmua metninin ortaya konulması ve mecmuayla ilgili inceleme ve değerlendirmeler üzerine kurulmuştur. Elde edilen şiir mecmuasının incelenerek metnin günümüz alfabesine aktarılması sağlanıp, şairlerin mevcut dîvânlarında olmayan şiirlerinin tespit edilmesi tezimizin amacıdır. Tezimizde giriş kısmında mecmualar hakkında kısa bir bilgi verilmiştir. Daha sonra çalışmamıza konu olan mecmua tanıtılmış, mürettibi, nazım şekli, şair tercihleri, ölçü vb. yönlerden değerlendirilmiştir. Şekil özelliklerinin ardından mecmuanın muhtevası ortaya konulmuştur. Mecmuanın muhtevası değerlendirilirken içerisindeki manzum metinler konularına göre başlıklara ayrılarak gerekli incelemeler yapılmıştır. Bu başlıklar dînî-tasavvûfî nazım şekilleriyle yazılmış olan metinler, halk edebiyatı nazım şekilleriyle yazılmış olan metinler ve dîvân edebiyatı nazım şekilleriyle yazılmış olan metinler şeklinde sıralanmaktadır. Yapılan incelemeler sonucunda yukarıda başlık halinde verilen manzum metinlere ait şiirleri olan şairlerin dîvânları incelenerek mecmuada olup dîvânlarında olmayan yahut dîvânlarında olup mecmuada bulunmayan manzumeler tespit edilerek bunlarla ilgili bilgiler inceleme kısmında aktarılmıştır. Anahtar Kelimeler: Mecmua, Dînî-Tasavvûfî Şiir, İlâhî, Türkü, Gazel
Hoca-Zâde Muhammed Râsim Şerh-i Müntehabât-ı Mesnevî (İnceleme-metin-dizin)
Bu çalışmada, Hoca-zâde Muhammed Râsim Hikmet tarafından Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'ye ait Mesnevî'den seçilmiş beyitlere yapılmış şerh çalışması olan Şerh-i Müntehabât-ı Mesnevî adlı eser incelenmiştir. Çalışmanın amacı, Dînî-Tasavvufî Türk Edebiyatı alanında yapılan çalışmalara kaynaklık edecek bir metin ortaya koymak ve eseri bilim dünyasının istifâdesine sunmaktır. Mesnevî üzerine yapılmış olan diğer şerhler, tasavvuf ile ilgili temel kaynaklar ve son dönemde alan ile ilgili yapılan akademik çalışmalardan hareketle Şerh-i Müntehabât-ı Mesnevî üzerine yapılan bu çalışmada; ilk olarak şârih Hoca-zâde Muhammed Râsim Hikmet'in hayatı ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Ardından şerh metni üzerinde çalışılmış ve metnin kaynakları, şerh metodu ve şârih ile ilgili çıkarımlarda bulunulmuştur. Takip eden bölümde şerh metni çeviri yazıya aktarılmıştır. Sonuç bölümünde ise Şerh-i Müntehabât-ı Mesnevî'nin diğer şerhler içindeki yeri, onlarla etkileşimi ve alana katkısı tartışılmıştır. Son olarak bu çalışma esnasında yararlanılan kaynaklara ve dizine yer verilmiştir. Anahtar Sözcükler: Şerh, Hoca-zâde Muhammed Râsim Hikmet, Şerh-i Müntehabât-ı Mesnevî, Tasavvuf