Mullā Sadrā on man's journey seeking perfection: A critical analysis of İqāẓ al-Nāimīn (Awakening the sleepers)

Şimdiye kadar Molla Sadrâ üzerine yapılan çalışmaların ekseriyeti felsefi eserlerine odaklanmış, düşünce sisteminin Meşşâi okul ile olan uyumluluğu açıkça incelenip, vurgulanmış, Ekberiyye okulu ve tasavvuf ile olan ilişkisi yeterince konu edilmemiştir. Bu sebeple, bu tezin amacı, az çalışılmış olan ve tasavvufi risalelerinden biri kabul edilen İkâzü'n nâimîn eserinin içeriğinin ve yapısının analizini yapmaktır. Henüz müstakil bir çalışmanın konusu olmamış olan bu eserde Sadrâ insanın kainattaki yerini ve istikmâl serüvenini ele alır. Varlık (vücûd) üzerine temellendirmiş olduğu birlik metafiziğine dayanarak, insanın manevi uyanmasının ve nihai istikmâlinin iki şeye dayandığını savunur: Tanrı'yı bilmek (mârifetullah) ve kulluk etmek (ubûdiyyet). Bu minvalde, Sadrâ manevi yaşantıya yer vermeyen ve dinin emirlerine bağlı bir hayat yaşamayı şart koşmayan bir felsefe anlayışını savunan Meşşâi filozofları eleştirir. Aynı zamanda, gerçek bilgiden yoksun ve sadece münzevi bir yaklaşım benimseyen sahte Sufiler olarak kabul ettiği ve mutasavvife olarak adlandırdığı kişileri de eleştirir. Sadrâ'ya göre, gerçek felsefe saliki bir bütün olarak dönüşüme sevk eden ve nihai olarak Tanrı'ya yakınlaşmayı hedefleyen uğraştır. Böylelikle, İkâzü'n nâimîn, bir yandan, Sadrâ'nın temel iddialarından biri olan, akli istidlal ve keşf ve müşahedenin uyumluluğu için bir örnek teşkil etmektedir. Diğer bir yandan, felsefe ve tasavvufun yaklaşımlarını başarılı bir şekilde bütünleşmesinde Sadrâ'nın Ekberiyye okuluna ve özellikle de Sadreddin Konevî'ye olan borcunu ortaya koymaktadır. Son olarak, tarihi bir bakış açısından, Sadrâ'nın Ekberiyye okuluna yöneltilmiş olan panteizm iddialarına karşı duruşu, Ekberiyye şârihleri arasında bir uyumsuzluğun olmadığını ispatlamaya çalışması ve zamanının ulemasına siyasiler ile yakınlık aramaları sebebiyle eleştirmesiyle, Sadrâ'nın kendi zamanındaki fikri ve siyasi olayları nasıl yorumladığına dair de yeni açılımlar sunmaktadır Bu tez, Sadrâ'nın düşünce sisteminin yeniden düşünülmesi, "daha çok tasavvufa ait" görüşleri de içerecek şekilde, daha bütüncül bir okumaya tabi tutulmasına katkı sağlayabilmeyi hedeflemektedir. Anahtar Kelimeler: İkâzü'n nâimîn; Molla Sadrâ, seyri süluk, akıl eleştirisi, keşf, kalb