Motif yapısı itibariyle Leylâ ve Mecnûn mesnevîleri üzerinde bir inceleme

Arap, Fars ve Türk edebiyatlarında kaleme alınmış olan Leylâ ve Mecnûn hikâyeleri, kültürden kültüre geçiş sürecinde, gittikçe daha zengin bir motif varlığına sahip olmuştur. Bu çalışma, Leylâ ve Mecnûn hikâyelerinin söz konusu motif zenginliğini ortaya çıkarma ve açıklamalı bir motif indeksi oluşturma amacı taşımaktadır. Çalışmamızda öncelikle motif kavramı ve mahiyeti konusu değerlendirilmiş, motif tasnif ve tespit yöntemleri tartışılmıştır. Motif araştırmalarının hangi amaçla gerçekleştirildiği hususu ve metin tahlil yöntemleri bağlamında Yapısalcılık, Rus Biçimciliği ve Yeni Eleştiri kuramlarının bakış açıları ele alınmış, Leylâ ve Mecnûn mesnevilerinde benimsenen bir yöntem olarak tema merkezli inceleme yöntemi üzerinde durulmuştur. Bu bölümde, ayrıca, motif ile mazmun arasındaki ilişki, izaha çalışılmıştır. Divan edebiyatı eserleri üzerinde yapılan motif çalışmaları ve kullanılan yöntemler ile Türk halk edebiyatı sahası motif araştırmalarının divan edebiyatı motif incelemelerine etkisi tartışılmıştır. Mesnevilerin motif indeksinin oluşturulmasında karşılaşılan zorluklar ve motif-indeksin oluşturulmasının divan edebiyatı geleneği ve motif incelemeleri açısından önemi üzerinde durulmuştur. Ayrıca, Leylâ ve Mecnûn hikâyeleri üzerinde yapılan motif çalışmalarına yer verilerek Leylâ ve Mecnûn hikâyelerinin motif indeksinin oluşturulmasında karşılaşılan zorluklar, faydalanılan kaynaklar ve Stith Thompson kataloğunun etkisi açıklanmıştır. Stith Thompson'ın Motif-Indeks Of Folklor Literature adlı kapsamlı eserinin başlıklandırma ve numaralandırma sisteminden faydalanılan çalışmada, Arap ve Fars edebiyatlarından öne çıkan mesneviler ile Türk edebiyatının tüm Leyla ve Mecnun eserleri olmak üzere, toplamda yirmi dört mesnevi göz önünde bulundurulmuştur. Çalışmanın ana bölümünü açıklamalı motif-indeks kısmı oluşturmaktadır. Temel Motifler grubu içerisinde bulunan Tasavvufi Motifler grubunda, motiflerin tasavvufi çerçevesi tespit edilmiştir. Dini ve tasavvufi motiflerin birbiri ile ilişkisi ve Leylâ ve Mecnûn mesnevilerinin tasavvufi yönü, bugüne kadar ortaya konan kıstaslarla yeniden ele alınmıştır. Yan Motifler grubunda, Aşk ve Evlilik Motifleri, Akıllılar ve Âşıklar ile Hayvan Motifleri indeksi bulunmaktadır. Hayvan Motifleri grubunda, hayvan motifleri ve Türk edebiyatındaki belirleyici yönleri tartışılmıştır. Devamında, Leylâ ve Mecnûn mesnevilerinde geçen motif-hayvanların genel incelemesi ele alınmış ve Hayvan Motifleri indeksine yer verilmiştir. Diğer Motifler grubunda; Toplum Motifleri, Din Motifleri, Karakter Özellikleri, Fıtrî, Kesbî ve Şeklî Özellikler ile mesnevilerdeki renk ve sayı sembolizmleri, başlangıç, hikâye ve hâtime bölümlerinin formelleri şeklindeki çeşitli motif maddelerinin indeksi sıralanmıştır. Divan edebiyatının önemli kaynaklarından olan mesnevilerin motif varlığının ortaya çıkarılması, söz konusu edebiyatın geleneksel ve evrensel boyutlarının anlaşılabilmesi bakımından önem arz etmektedir. Bu çalışma, Leylâ ve Mecnûn mesnevileri temelinde, bunun ilk kapsamlı ve teorik bir örneğini oluşturmaktadır. Anahtar Sözcükler: Motif, mesnevî, Leylâ ve Mecnûn, tema, Türk edebiyatı, Fars Edebiyatı, Arap edebiyatı, açıklamalı motif-indeks.