Muhammed İkbal'de iman-akıl ilişkisi

Çalışmamızın konusu, genel anlamda Muhammed İkbal'de "Akıl ve İman" arasında nasıl bir ilişki olduğu değerlendirilecektir. İkbal'in üzerinde durduğu konu aklı arka planda bırakılmış, dini dogmalara teslim olmuş ve Müslüman dünyasının çaresizliğidir. İkbal'e göre insanları kurtuluşa götürecek olan din ve inançtır, bu inanç İslam dinidir. Akıl ve imanla yoğrulmuş olan İslam dini Müslüman'ın yaşamındaki en önemli şeydir. İkbal'in yaratmaya çalıştığı şey; Peygamberlerin yaşam biçimini rasyonalist bir çerçevede Müslüman dünyasında yetişen yeni neslin hayat tarzı haline getirmektir. İkbal, benimsediği fikirleri cesurca ifade etmiş, Batı dünyasının aşırı akılcı ve maddi değer üzerine kurulmuş olan emperyalist görüşün tehdidi ile karşı karşıya kaldığını da belirtmiştir. Doğu toplumlarını ise akıl destekli bir inançlarının olmayışı konusunda eleştirmiştir. Batı dünyasının aşırı akılcılığı ve Doğu Müslümanlarının daha çok dogmalarla hareket etmelerinden ve yeniliklere kapalı olmalarından şikâyetçi olmuştur. Oysa Müslüman akıl ve kalbin gerekliliği ile ahlaklanmalıdır. İkisi arasında zorunlu bir ilişki vardır, Müslümanlar bu zorunlu ilişkinin farkında olmalıdır. İkbal'e göre insanların akılları; hurafeler, batıl inançlar ve Modern Batı anlayışı ile doldurulmuş ve kalpleri kuşatılmıştır. Müslüman ülkelerinin arasında bir birliğin sağlanması gerektiğine ve kendi değerlerine bağlı, Batının izinden gitmeyen bir toplum oluşturmaya çalışmış bunu da benlik üzerinden şiirlerinde ve yazılarında dillendirmiştir. İkbal, kendini Batının geleneklerine kaptırmış, kendi benliğini unutmuş, varlığının farkında olmayan İslam ülkelerine ve bireylere bir şahsiyet kazandırmaya çalışmaktadır. Müslüman dünyasının kurtuluşunun akıl destekli bir iman anlayışı ile mümkün olabileceğini söylemiştir. Buna ilaveten tarihsel süreç içerisinde dönemsel olarak farklılık gösteren düşünce algısına konu olan akıl ve iman ilişkisi değerlendirilmiştir. Bu dönemde felsefi bir sorgulamayla dinin etki alanlarını anlamaya çalışan düşünürler, Tanrının varlığına veya inançsal sorgulamanın temelinde yatan us yani akıldan bağımsız bir şeyin olamayacağını söylemişlerdir. İnançta sağlam bir temele sahip olmanın, inandığımızın bir göstergesi olarak bunu bilmemenin mümkün olamayacağını belirtmişlerdir. Bazı dönemlerde inanç, bilgiyi doğuran bir etken olarak ele alınmıştır. Antikçağ ve Yunanlarda bir dönem akıl ön plana çıkıp yoğunluk kazanacakken, Ortaçağ gibi karanlık dönemlerde ise Tanrı merkezli bir algı, döneme hükmedecektir. Akıl ve iman ilişkisi bu dönemde de varlığını sürdürecektir ancak rasyonalist bir akıl ile değil, dindar olanın aklına göre bu ilişki varlığını sürdürecektir. Daha sonra Rönesans ve Reform hareketleriyle gelişen ve değişen düşünce algısı karşısında Tanrı hükümdarlığının yerine hümanist bir yaklaşım olan insanın hükümdarlığı anlam kazanmaya başlayacaktır. Aydınlanma ve Modern dönemle beraber rasyonalist akıl önem kazanmıştır. Bu dönem insanlığın kurtuluşu olarak tabir edilmeye başlanmış ve aklını kullanma cesaretini gösterenlerin dönemidir şeklinde tabir edilmeye başlanmıştır. Bu dönemle beraber akla büyük bir ilgi duyulmuş, dış dünyada karşılığı bulunmayan yani nesnellik gerçeği olmayan her şeyi reddedip iman ve inançtan bir uzaklaşma süreci başlamıştır.