Mukaddimât-ı Erbaa hâşiyelerinde kelâmî tartışmalar (Alâeddin Arabî bağlamında)

Bu çalışmanın temel amacı Fatih Sultan Mehmed'in emriyle yazılmış olan Mukaddimât-ı Erbaa Hâşiyelerinde yer alan kelâmî tartışmaları araştırmaktır. Haşiyeler temelde, ahlakî yargıların kökenini, hüsün-kubuh problemiyle irtibatlandırılan insan eylemlerindeki özgürlük ve kader sorununu ele almaktadır. Bu iki esaslı sorunu tartışmaya açmak ise Tanrı, tabiat ve insan anlayışı çerçevesinde belki de tüm paradigmayı ilgilendiren başka alt başlıkların etraflıca soruşturulmasını gerekli kılmıştır. Siyasi iradenin himayesiyle üretilerek günümüze ulaşan haşiyelerin yazarları arasında akılcı bir tasavvufî yaklaşımı benimseyen Alâeddin Arabî, Mâtürîdî dizgeyi temsil eden Kestelî, çeşitli ekollere özgü duyarlılıkları öne çıkaran Hacı Hasanzâde yer almaktadır. Eleştirel bir Eş'arî perspektifi savunan Hatibzâde, hüsün-kubuh probleminde Mâtürîdî ancak Tanrı-insan ilişkisinde Eş'arî parametreleri önceleyen Samsûnî ve Anonim bir risale bulunmaktadır. Bu seçkin âlimler kendi çağlarında felsefe, kelâm, tasavvuf ve fıkıh merkezli güncel tartışmalarda aktif rol üstlenmişler, gündeme getirilen meseleler hakkında çağdaşlarıyla fikir teatisinde bulunmuşlardır. Tezin temel yöntemi; metin, kavram ve fikir analizleriyle yeni sentezlere ulaşabilmek amacıyla yatay ve dikey yoğun karşılaştırmaların yapılmasıdır. İslâm düşüncesinin ana omurgasını teşkil eden kelâm ilmi ve onun bünyesinde araştırılan ilahiyat, nübüvvet ve ahiret konuları pek çok alt birimleri barındırmaktadır. Kelâmî ve felsefî meselelerde belli ekollerin ve temsilcilerinin yaklaşımlarının belirginleştirilmesi bu haşiyelere dayalı gerçekleştirilecektir. Karşılıklı etkileşimin ürünü olarak dikkat çeken Mukaddimât-ı Erbaa üzerine ilk derinlikli eser Alâeddin Arabî tarafından kaleme alınmıştır. Bu eserin yer aldığı nüshaların derkenarlarına not edilen hamişler, hacim bakımından ayrı bir eser muamelesini hak edecek boyuttadır. Sözgelimi Kestelî ve Hatibzâde'nin yorumlarına karşı eleştiriler mevcuttur. Bu sebeple Alâeddin Arabî'nin haşiyesinin biçimsel tahkik ve içeriksel tahliline odaklanmak, diğer haşiyelerle arasındaki koordinatları belirlemek gelecek araştırmalara sağlam bir zemin hazırlamak bakımından önemlidir. Anahtar Kelimeler: Alâeddin Arabî, Mukaddimât-ı Erbaa Haşiyeleri, Kelam, Hüsün-kubuh, İnsan Fiilleri.