Multipl sklerozlu bireylerde bilişsel fonksiyonlar ile depresyon, yorgunluk ve yeti yitimi arasındaki ilişkinin belirlenmesi

ÖZET MULTİPL SKLEROZLU BİREYLERDE BİLİŞSEL FONKSİYONLAR İLE DEPRESYON, YORGUNLUK VE YETİ YİTİMİ ARASINDAKİ İLİŞKİNİN BELİRLENMESİ Pınar YİĞİT, Dokuz Eylül Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Fizyoloji Anabilim Dalı, İnciraltı/İZMİR Amaç: Multipl Skleroz (MS); kronik, progresif, nörodejeneratif bir santral sinir sistemi hastalığıdır. MS, sıklıkla fiziksel yeti yitimine, bilişsel yetersizliğe, yorgunluğa ve depresyona neden olmaktadır. Bu çalışmanın amacı, MS'li bireylerin bilişsel fonksiyonlarını değerlendirmek, depresyon, yorgunluk ve yeti yitimi ile bilişsel işlevler arasındaki ilişkiyi araştırmaktır. Yöntem: Araştırmaya Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı MS Polikliniği'nde takip edilen ve çalışma kriterlerine uyan MS tanılı 140 kadın, 60 erkek katıldı. Grubun yaş ortalaması 36.53±9.73, eğitim yılı ortalaması 11.98±12.50 olarak hesaplandı. Katılımcıların bilişsel işlevleri, Sembol Sayı Modaliteleri Testi (Symbol Digit Modalities Test - SDMT), Kaliforniya Sözel Öğrenme Testi İkinci Sürümü (California Verbal Learning Test Second Edition - CVLT-II) ve Kısa Viziospasyal Bellek Testi Güncel (Brief Visuospatial Memory Test Revised - BVMT-R) testlerini içeren MS için Kısa Uluslararası Bilişsel Değerlendirme Bataryası (Brief International Cognitive Assessment for MS - BICAMS) ile değerlendirildi. Yeti yitimi düzeyini değerlendirmek için Genişletilmiş Engellilik Durumu Ölçeği (Expanded Disability Status Scale - EDSS) kullanıldı. Yorgunluk için Yorgunluk Şiddet Ölçeği (Fatigue Severity Scale - YŞÖ), depresyon için Beck Depresyon Ölçeği (Beck Depression Inventory - BDÖ) kullanıldı. Bilişsel fonksiyonlar ile yorgunluk, depresyon ve yeti yitimi arasındaki ilişki bağımsız gruplarda t testi ve ki-kare testi ile incelendi. Bulgular: BICAMS puanları ile yaş arasında negatif korelasyon, eğitim yılı ile pozitif korelasyon saptandı. Kadınların sözel bellek puanları (CVLT-II) erkeklerden anlamlı olarak daha yüksekti. BICAMS alt test puanları ile hastalık süresi ve depresyon arasında anlamlı ilişki bulunmadı. Ancak hastalık süresi ''5 yıl üstü'' olanların EDSS skorları ve BDÖ puanları anlamlı olarak daha yüksekti. YŞÖ; EDSS ve BDÖ ile pozitif korelasyon, SDMT ve BVMT-R ile negatif korelasyon gösterdi. EDSS skoru ''4 ve üstü'' olanların ise BICAMS performanslarının daha düşük olduğu, YŞÖ puanlarının daha yüksek olduğu saptandı. Yorgunluğu olan (YŞÖ≥4) ve olmayan (YŞÖ<4) gruplar arasında SDMT performansları açısından anlamlı farklılık bulundu. Depresyon ve yorgunluk belirtilerinin bir arada olması, sadece birinin olması ya da ikisinin de olmaması durumunda SDMT performansları açısından anlamlı fark olduğu gösterildi. Sonuç: MS'li bireylerin bilişsel işlevleri üzerinde yeti yitimi ve yorgunluk düzeyinin olumsuz yönde etkisi olduğu, depresyonun anlamlı etkisinin bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır. MS'li bireylerde depresyon, yorgunluk ve yeti yitimi gibi faktörlerin birbirini perdeleyebilme potansiyeli nedeniyle daha geniş MS popülasyonu ile yapılacak boylamsal çalışmalara ihtiyaç vardır. MS'e özgü, güvenilir, duyarlı ve uygulaması zaman almayan BICAMS, hastanın bilişsel durumunu incelemek ve terapötik müdahalelerin etkisini izlemek için yararlı olmaktadır. Anahtar kelimeler: Multipl skleroz, bilişsel fonksiyonlar, yeti yitimi, depresyon, yorgunluk.