Mustafa Lutfî el-Menfelûtî ile Ahmet Haşim'de toplumsal temalar: Mukayeseli bir çalışma

On yedinci yüzyıldan itibaren Batının etkisi altına giren Osmanlı Devleti'nin siyasî, sosyal ve kültürel alanlarda birtakım modernleşme hareketleri başta devlet kurumlarıyla başlamıştır. Öncelikle kurumsal alanlardaki ihtiyaçları gidermek üzere başlatılan yenilikler yavaşça toplumsal alana yayılarak sosyal ve kültürel bir olguya dönüşmüştür. Batılı modern fikirler ve söylemler, Batı tarzı öğrenimden geçen eğitimli aydın zümre ile birlikte sanat ve edebiyata yansıtılmıştır. Bunların birçoğu devletin önemli kademelerinde görevli oldukları için dilden kaynaklı sorunlara eğilmiş, şiir ve yazının gelişimine katkıda bulunmuştur. Okullarda karşılaştıkları Batılı edebiyatçıların etkisinde kalarak yeni edebî türleri kendi edebiyatlarına kazandırma ve yerlileştirme gayreti göstermişlerdir. Böylece bir yandan Anadolu'da Yeni Türk Edebiyatı rengini bulmaya çalışırken diğer taraftan Mısır, Suriye ve Lübnan'da Modern Arap Edebiyatı Batılı kaynaklardan beslenerek gelişmiştir. Matbaa ile kolaylaşan yayın etkinliği her yerde yeni edebiyatın ilgi görmesini sağlamıştır. Gazete ve dergiler habercilikten fazlasını üstlenerek yeni edebî türlerin tanınmasına öncülük etmiştir. Şairler ve yazarların bir araya gelerek oluşturdukları düşünce hareketleri edebiyata yeni akımlar kazandırmıştır. Mısır'da İhya hareketi ve Divâncılar, Türkiye'de Tanzimatçılar ve Servet-i Fünûncular edebiyatta ilkleri gerçekleştirme iddiasıyla okuyucuyla buluşmuşlardır. Yeniliğin sesi olarak kabul edilen akımlar etrafında çok sayıda edebiyatçı yetişmiştir. Bunlardan Mustafa Lutfî el-Menfelûtî Mısır'da Arap edebiyatına modern anlamda kısa hikâye ve roman türünün geçişini sağlarken, Türkiye'de Ahmet Haşim şiiriyle sembolizmi yeni Türk edebiyatına getirmiş ayrıca deneme, anı ve makale türünün yerli örneklerini vermiştir. Birbirine yakın dönemlerde yaşayan yazarlar, Osmanlının son yüzyılına tanıklık ederek dönemin gündemini belgeleyen yazılar kaleme almışlardır. Bu yazılarında günlük hayatta söz konusu olan siyasî, dinî, sosyal ve kültürel temaları ele almış, bu kapsamda adalet, özgürlük, ahlak, eğitim, intihar, çalışma koşulları ve sosyal ortamda kadın-erkek münasebetlerini işlemişlerdir. Yazarların gazetelerde yayınlanan ve sonra kitaplaştırılan yazıları karşılaştırmaya konu edilerek incelenmiştir. Buna göre Menfelûtî ve Haşim'in sosyal ve kültürel temalarda benzerlik gösterdikleri, dinî ve siyâsi temalarda ise bazen benzeştikleri bazen ayrıştıkları tespit edilmiştir. Anahtar Sözcükler Karşılaştırmalı Edebiyat, Modern Arap Edebiyatı, Yeni Türk Edebiyatı, Mustafa Lutfî el-Menfelûtî, Ahmet Haşim, Toplumsal Temalar.