Soyut dışavurumcu resimde mistik esinlenmeler

Bu çalışmada, soyut sanatın, özellikle soyut dışavurumcu akımın içinde yer alan aksiyon ressamlarının yaratım sürecindeki mistik deneyimlerinin izlerinin sürülmesi amaçlanmıştır. Sanatçıların mistik esin kaynaklarını izleyebilmek amacıyla öncelikle, mistisizmin gerek tek tanrılı gerek çok tanrılı dinlerin tasavvuf felsefesini yansıtan bir kavram olduğu görüşünden hareketle, Doğu ve Batı gizemciliği, coğrafi yaygınlık ölçeğinde, (1) Uzak Doğu: Tao, Brahman, Tantrik ve Zen, (2) Batı: Hıristiyan ve Kabala ve (3) Orta Doğu: Zerdüşt ve Sufi sınıflaması yapılarak irdelenmeye çalışılmıştır. Bu sınıflamada yer alanların tümünün içe dönük mistisimde birleştikleri gözlenmektedir. Bir sanat eserinin sanatçının sadece algılama veya imgeleme gibi doğuştan getirdiği iç güçlerini yansıtan ürün olarak tanımlanamayacağı, sanatçının esas olarak ulaşmak istediğinin ruhsal bir arınma olduğu belirtilmektedir. Arketipler ve kolektif bilinçaltı kavramlarıyla ilişkilendirilen Carl Gustav Jung'un yaklaşımlarının, mitosların ve rüyaların yanı sıra, sanat eserlerininin de etkili bir biçimde yorumlanmasına katkı sağladığı görülmektedir. Jung'a göre, yaratım sürecinde sanatçı yalnız kendi özüne ulaşmakla kalmayıp, inanç sistemlerinin belirlediği ideal hedeflere de varmaktadır. Yaratıcılık ile mistisizmin her ikisinde "ben" ve "ben olmayan" karşıtlığı birlikte varolmaktadır. Bu varoluş, vecd halinde gerçekleşmektedir. Doğayı göründüğü gibi tasvir etmenin yerine yaratıcılıklarını ve farkındalıklarını herhangi bir rezervasyon koymaksızın eserlerine yansıtmaya başlayan soyut sanatın aksiyon resmi akımının içinde aşkın inanışların yer almasının önemi, bu akımın öncülerinden olan Pollock, Rothko ve Newman tarafından özellikle vurgulanmakta; ulu sanatı yaratma arayışında oldukları belirtilmektedir. Literatür destekli benzer çalışmalara katkı sağlaması amacıyla, Jackson Pollock, Bernett Newman, Robert Motherwell, Mark Rothko, Wols, Georges Mathieu'nun yanı sıra M. Zahit Büyükişliyen, Sabri Berkel gibi Soyut Dışavurumculuğun hem dünyadaki hem Türkiye'deki öncülerinin mistik esinlenmeleri, yaratım sürecindeki eylemlerinde, söylemlerinde, ürünlerinde ve izleyiciyle buluşmalarında işaretlenmeye çalışılmıştır.