Nebîl dîvânı'nın bağlamlı dizin ve işlevsel sözlüğü

Dünyanın en köklü kültür ve edebiyatlarından biri de Türk kültür ve edebiyatıdır. Tarihî süreç içerisinde edebiyat ürünleriyle şekillenen milli kültür, bu kültürün nesilden nesile aktarılmasını sağlamıştır. Türk kültürü, günümüze kadar güçlü bir yapıya sahip olmuştur. Osmanlı Devleti'nin kuruluşu ve yıkılışıyla birlikte ortaya çıkan ve varlığı sona eren dîvân edebiyatı yaklaşık yedi yıl Osmanlı coğrafyasında hüküm sürmüş ve Türk kültürünün taşıyıcısı rolünü üstlenmiştir. Dîvân edebiyatında kültür aktarımı, incelenen eserlerin anlaşılması ile gün yüzüne çıkmıştır. Edebî eserlerde, şairin mizacını yansıtan duyguların tam olarak anlaşılması mümkün değildir. Her dönemin kendine has izlenimleri, hayat şartları, inançları, konuşulan ve yazılan dilin özellikleri gibi birçok unsur edebî eserlerin anlaşılmasını güçleştirmektedir. Bundan dolayı edebî eserlerin inceleme metotları ve yöntemleri geliştirilmeye çalışılmaktadır. Bu çalışmada, XIX. yüzyılda yaşayan şairlerinden Mehmet Nebîl Dîvânı'nın bağlamlı dizin ve işlevsel sözlüğü oluşturulmaya gayret edilmiştir. Bir sözcüğün anlamının bağlamı dışında verilmesi eksik ve yanıltıcı bir metottur. Bu nedenle nitelikli ve verimli bir sözlük çalışması, sözcük bağlamı dahilinde kazandığı anlamların belirlenmesiyle mümkün olabilmektedir. Anlam-bağlam ilişkisine istinaden sözcüklerin bir metin içinde en ayrıntılı anlam farklılıkları dikkate alınarak, hazırlanan sözlüklere "bağlamsal sözlük", bağlamıyla birlikte sunulan sözcüklerin oluşturduğu abecesel dizgiye ise "bağlamsal dizin" denilmektedir. Bu çalışmada tezde XIX. asır divan şairi Mehmed Nebîl'in elimizde bulunan tek eseri olan dîvânındaki sözcüklerden faydalanarak kelimelerin yer aldığı bağlama göre hangi manalara geldiği ve sözcüklerin anlamalarında meydana gelen değişimler ele alınmıştır. Çalışmamız, dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm; Mehmed Nebîl'in hayatı ve eserlerini, ikinci bölüm; dîvânda tespit edilen sosyo kültürel yapı, üçüncü bölüm; bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük kısmını ihtiva etmektedir. Sözlük kısmına ek olarak bazı okuma önerilerimiz, anlamı bulunamayan ve okunmayan kelimelerin yer aldığı dördüncü bölüm eklenmiş bu şekilde çalışmamız tamamlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Üslup, Bağlam, İşlevsel Sözlük, Bağlamlı Dizin, Mehmed Nebîl