Nesneler üzerinde betimlenen fibulalar: Tipoloji, kronoloji, yayılım ve amaç

İÖ 2. binyılın ortalarında ortaya çıktığı düşünülen fibulalar İÖ 9-8. yüzyıllarla birlikte çeşitli arkeolojik nesneler üzerinde betimlenmeye başlamıştır. Tez çalışması kapsamında üzerinde fibula tasviri bulunan 131 adet taşınır-taşınmaz arkeolojik kültür varlığı incelenmiştir. Bu anlamda çalışmanın konusunu oluşturan fibula tasvirli nesneler steller, kabartmalar, figürinler, heykeller, amuletler, dokuma tezgah ağırlıkları, seramikler, sikkeler, mozaik ve freskolar ile bu gruplardan bağımsız örneklerin üzerinde kıyafetlerle ya da yalın olarak betimlenen eserlerden oluşmaktadır. Çalışma kapsamında fibula tasvirli nesneler işlevsel özelliklerine göre coğrafi ve kronolojik olarak sınıflandırılmışlardır. Literatürde fibulalar üzerine yürütülen çalışmaların ağırlıklı olarak nesnelerin tipoloji ve kronolojisi üzerine sürdürüldüğü görülmektedir. Çalışmada nesneler üzerinde tasvir edilen fibulalar ikonografik bir yaklaşımla değerlendirilerek, bu nesnelerin bir süs ya da kıyafet aparatı özelliklerinin çok ötesinde sembolik değerler barındırdığı tespit edilmiştir. Bu nedenle çalışma, anılan nesnelerin sembolik niteliklerini literatüre kazandırmayı amaçlamıştır. Nitekim bu yaklaşımla fibulaların değerlendirildiği çalışmalar literatürde oldukça sınırlıdır. Oysaki söz konusu nesneler morfolojik olarak farklılık gösterse de dünyanın birçok bölgesinde hemen hemen aynı amaçlar doğrultusunda günümüze değin ulaşan işlevsel ve dini uygulamaların sembolik yansımalarıdır. Bu nedenle kronolojik olarak sembolik anlamların takip edilebilmesi adına çalışmaya herhangi bir coğrafi ve zaman sınırlaması getirilmemiştir. Çalışmanın ana konusunu oluşturmamasına karşın ikonografik bağlamın gerektirdiği ölçüde tasvirlerde fibulalarla ilintili nesnelerin sembolik değerleri de tartışılmıştır. Materyal olarak fibulaların en yoğun kullanım süreciyle paralel olarak İÖ 8-5. yüzyıllar ile İS 3-6. yüzyıllar tasvir sanatında da fibulaların en fazla betimlendiği dönem aralığıdır. Coğrafi olarak Anadolu başta olmak üzere, Kıta Yunanistan, Ege Adaları, Kıbrıs, Yakındoğu, Balkanlar, Avrupa, İtaya, Sicilya, İspanya ve Portekiz çeşitli arkeolojik eserler üzerinde fibulaların tasvir edildiği bölgelerdir. Çalışma sonucunda fibulaların ait oldukları dönem ve coğrafyaya göre farklı amaçlar ile betimlendikleri anlaşılmıştır. Bunlar bazen sadece kıyafetin bir parçası olarak görünür. Bazı durumlarda ise inançla ilgilidir. Anikonik yansımalar, ölü armağanları, apotropaik amaçlı olanlar dinle ilgililerdir. Bunların dışında statü, meslek, kimlik, ulus ve cinsiyet belirteci olarak da tasvir edildikleri anlaşılmıştır. Nesneler üzerinde betimlenen fibulalar çoğunlukla gerçek örneklerin tipolojileri ile paralellik göstermesine karşın imgesel örnekler de görülmektedir.