Okul müdürlerinin toksik liderlik davranışları ile okul etkililiği arasındaki ilişkide örgütsel sinizm ve psikolojik sermayenin aracılık etkisi

Bu araştırmada, ortaöğretim kurumlarında görev yapmakta olan öğretmenlerin görüşleri doğrultusunda toksik (zehirli) liderlik, okul etkililiği, örgütsel sinizm ve psikolojik sermaye değişkenleri arasındaki ilişkinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Betimsel tarama ve ilişkisel tarama modelinde tasarlanan çalışmada, örneklem grubu alınmayarak tüm evrende yer alan öğretmenlere ulaşılmaya çalışılmıştır. Bu doğrultuda, 2015-2016 eğitim- öğretim yılında Elazığ İl merkezinde bulunan ortaöğretim okullarında görev yapmakta olan 808 öğretmen araştırmaya katılmıştır. Araştırma kapsamında, öğretmenlerin görüşleri Toksik Liderlik Ölçeği, Okul Etkililiği Ölçeği, Örgütsel Sinizm Ölçeği ve Psikolojik Sermaye Ölçeği aracıyla elde edilmiştir. Ayrıca, öğretmenlerin demografik bilgilerine ilişkin Kişisel Bilgi Formu'ndan yararlanılmıştır. Verilerin analizinde SPSS 22.0 ve AMOS 23.0 paket programları kullanılmıştır. Bu kapsamda verilere, açımlayıcı faktör analizi (AFA), doğrulayıcı faktör analizi (DFA), pearson korelasyon katsayısı, betimsel istatistiksel, t-testi, tek yönlü varyans analizi (One-Way ANOVA), Mann-Whitney U testi ve Yapısal Eşitlik Modellemesi (YEM) analizleri uygulanmıştır. Araştırma sonucunda ulaşılan bulgulara göre, öğretmenlerin okul müdürlerinin toksik liderlik davranışlarına yönelik algıları tüm boyutlarda düşük düzeyde; okul etkililiği algıları orta düzeyde; örgütsel sinizm algıları tüm boyutlarda düşük düzeyde ve psikolojik sermaye algıları iyimserlik boyutunda orta düzeyde, psikolojik dayanıklılık, umut ile öz yeterlilik boyutlarında ise yüksek düzeyde çıkmıştır. Öğretmenlerin toksik liderlik, okul etkililiği, örgütsel sinizm ve psikolojik sermaye algıları cinsiyet değişkenine göre; kendi reklamını yapma, öngörülemezlik, narsizm (toksik liderlik), duyuşsal (örgütsel sinizm), psikolojik dayanıklılık ve umut (psikolojik sermaye) boyutlarında anlamlı şekilde fark çıkmıştır. Okul etkililiği ile istismar edici denetmenlik, otoriter liderlik (toksik liderlik), bilişsel, davranışsal (örgütsel sinizm), iyimserlik ve öz yeterlilik boyutlarında anlamlı fark bulunmamıştır. Toksik liderlik, okul etkililiği, örgütsel sinizm ile psikolojik dayanıklılık ve umut (psikolojik sermaye) boyutlarında öğretmenlerin algıları medeni durum değişkenine göre anlamlı düzeyde fark göstermezken iyimserlik ve öz yeterlilik (psikolojik sermaye) boyutlarında anlamlı fark çıkmıştır. Öğretmenlerin toksik liderlik, okul etkililiği, örgütsel sinizm ile psikolojik sermaye algıları sahip oldukları branşa ve eğitim düzeyine göre anlamlı şekilde fark göstermemiştir. Okul türü değişkeni ile öğretmenlerin toksik liderlik, örgütsel sinizm ve psikolojik sermaye algıları arasında anlamlı fark bulunmamış, okul etkililiği algıları arasında ise anlamlı fark bulunmuştur. Mesleki kıdem değişkeni ile öğretmenlerin toksik liderlik, psikolojik sermaye, bilişsel ve duyuşsal (örgütsel sinizm) algıları arasında anlamlı fark çıkmamış, okul etkililiği ve davranışsal (örgütsel sinizm) boyutu arasında anlamlı fark çıkmıştır. Diğer taraftan, toksik liderliğin tüm boyutları ile okul etkililiği arasında ve otoriter liderlik (toksik liderlik) boyutu hariç psikolojik sermayenin tüm boyutları arasında düşük düzeyde negatif yönlü ve anlamlı bir ilişki saptanmıştır. Otoriter liderlik (toksik liderlik) ile iyimserlik (psikolojik sermaye) arasında düşük düzeyde negatif yönlü ve anlamlı bir ilişki bulunurken, psikolojik dayanıklılık, umut ve öz yeterlilik (psikolojik sermaye) boyutları arasında anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Ayrıca, toksik liderliğin alt boyutları ile örgütsel sinizm alt boyutları arasında orta düzeyde, pozitif yönlü ve anlamlı bir ilişki tespit edilmiştir. Benzer şekilde, okul etkililiği ile bilişsel ve duyuşsal (örgütsel sinizm) boyutları arasında orta düzeyde, davranışsal (örgütsel sinizm) boyut arasında ise düşük düzeyde negatif yönlü ve anlamlı bir ilişkiye rastlanmıştır. Araştırmanın bir diğer değişkeni olan psikolojik sermayenin iyimserlik ve umut boyutları ile okul etkililiği arasında orta düzeyde, psikolojik dayanıklılık ve öz yeterlilik (psikolojik sermaye) ile okul etkililiği arasında ise düşük düzeyde pozitif yönlü ve anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Son olarak, örgütsel sinizmin ve psikolojik sermayenin aracılık rolüne dair elde edilen bulgular, örgütsel sinizmin ve psikolojik sermayenin toksik liderliğin okul etkililiği üzerinde aracılık etkisine sahip olduğunu göstermiştir.