Ölüm ve ötesinin kötülük problemi ile ilişkisi: Gazzâlî ve Bertrand Russell örneği

Bu çalışmanın amacı, ölüm ve ötesi ile kötülük problemi konuları arasındaki ilişkiyi Gazzâlî ve Bertrand Russell'ın felsefeleri üzerinden, din felsefesi sınırları içinde ve bu alanın kaynaklarından faydalanarak ortaya koymaktır. Gazzâlî için ölümün ötesi yeni bir hayat ve sonsuzlukken Russell'a göre ölüm insan için yolun sonudur, ölümün ötesinde bir şey yoktur. Gazzâlî düşüncesinde insanın dünyadaki iyi ve kötü bütün fiilleri, ölümden sonraki sonsuz hayatının niteliği için belirleyici olacaktır. Ayrıca düşünüre göre dünyada var olan bütün kötülüklerin bir hikmeti vardır ve kötülüklerin varlığı Tanrı'nın yokluğuna bir işaret değildir. Russell düşüncesinde ise insanın iyi ve kötü bütün fiilleri dünyada olup bitecek ve başka bir âlemde bunların karşılığı görülmeyecek, bunlar için hesap verilmeyecektir. Aynı zamanda Russell için kötülüklerin varlığı bir Tanrı'nın var olmadığına işaret etmektedir. Bununla birlikte Russell'ın, Tanrı ve ölümün ötesine dair düşünceleri mutlak değildir, düşünür yanılıyor olabileceğine dair bir şüpheye her zaman kapı aralamıştır. Gazzâlî'nin felsefesinde ölüm ve ötesinin kötülük problemiyle ilişkisi bizi bir mutlak çözüme götürürken, Russell'ın felsefesinde ölüm ve ötesinin kötülük problemiyle ilişkisi meseleyi çözümsüzlüğe, çıkmaza ve umutsuzluğa sürüklemektedir. Gazzâlî'nin konuya yaklaşımında, geçerliliği kabul edilsin veya edilmesin, bir çözüm hâkimdir. Russell'ın yaklaşımında hâkim olan ise belirsizlik, karamsarlık ve çözümsüzlüktür.