Orta öğretim kurumlarında okul kültürü yoluyla değerler eğitimi (Malatya ili örneği)

Bu araştırma, liselerde görev yapan öğretmenlerin ve öğrenim gören öğrencilerin okul kültürü algılarının "değerler" eğitimi üzerindeki etkisini tespit etmek amacıyla yapılmıştır.Araştırmanın evrenini 2012-2013 Eğitim Öğretim Yılı'nda Malatya merkez ilçede bulunan liselerde öğrenim gören on ikinci sınıf öğrencileri ve bu kurumlarda görev yapan öğretmenler oluşturmaktadır. Örneklem seçiminde tabakalı örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Örneklem büyüklüğü öğrenciler için 447 kişi, öğretmenler için 326 kişidir. Verilerin analizinde anlamlılık düzeyi 0,95 alınmıştır.Veri toplama aracı olarak öğretmen ve öğrenciler için kişisel bilgi formu, öğrencilerin okul kültürü hakkındaki algılarını belirlemek amacı ile araştırmacı tarafından geliştirilen Öğrenciler İçin Okul Kültürü Ölçeği ve öğretmenlerin okul kültürü hakkındaki algılarını belirlemek amacıyla Steve Gruenert ve Jerry Valentine (1998) tarafından geliştirilmiş ve araştırmacı tarafından Türkçeye uyarlaması yapılmış olan School Culture Survey kullanılmıştır. Öğrencilerin ve öğretmenlerin değer algılarını belirlemek amacıyla Schwartz vd. (2001) geliştirdiği ve Demirutku ile Sümer (2010) tarafından Türkçe uyarlaması yapılan Portre Değerler Anketi kullanılmıştır. Araştırmada sekiz alt probleme cevap aranmaya çalışılmıştır. Verilerin çözümlenmesinde, aritmetik ortalama, standart sapma, frekans, yüzde, Mann Whitney U testi, Kruskal Wallis H testi kullanılmıştır. Araştırmanın bulguları aşağıdaki gibi özetlenebilir. Öğrenciler devam ettikleri okulların kültürlerini farklı şekilde algılamaktadır. Öğrencilerin büyük çoğunluğu (%66,7'si) devam ettikleri okulların kültürlerini orta düzey olarak algılamaktadır. Öğrencilerin okul kültürünü algılama düzeyleri, öğrencilerin cinsiyetlerine göre "öğretmeni algılama, okulu algılama ve okulun kültürel normları" boyutlarında farklılık göstermemekte; "okul değerleri, okul çevre ilişkisi ve okula aidiyet duygusu" boyutlarında ise farklılık göstermektedir. Okul değerleri ve okula aidiyet duygusu boyutlarında bu farklılaşma bayan öğrencilerin lehine iken, okul çevre ilişkisi boyutunda ise bay öğrencilerin lehinedir.Öğrencilerin okul kültürünü algılama düzeyleri, öğrencilerin sosyo-ekonomik düzeylerine göre "öğretmeni algılama, okul değerleri ve okula aidiyet duygusu" boyutlarında farklılık göstermemekte; "okulu algılama, okul çevre ilişkisi ve okulun kültürel normları" boyutlarında ise öğrencilerin sosyo-ekonomik düzeyine göre farklılık göstermektedir. Bu farklılaşmalar sosyo-ekonomik düzeyi orta olan öğrencilerin lehinedir. Öğrencilerin okul kültürünü algılama düzeyleri, öğrencilerin anne eğitim düzeylerine göre "okul değerleri, okulu algılama, okul çevre ilişkisi ve okulun kültürel normları" boyutlarında farklılık göstermemekte; "öğretmeni algılama ve okula aidiyet duygusu" boyutlarında ise öğrencilerin anne eğitim düzeyine göre farklılık göstermektedir. Anne eğitim düzeyi okuryazar olmayan ve okuryazar olan öğrenciler öğretmeni daha olumlu algılamaktadır. Anne eğitim düzeyi okuryazar olmayan ve okuryazar olan öğrencilerin okula aidiyet duyguları daha yüksektir.Öğrencilerin okul kültürünü algılama düzeyleri, öğrencilerin baba eğitim düzeylerine göre "okul değerleri, okulu algılama, okul çevre ilişkisi, okulun kültürel normları" boyutlarında farklılık göstermemekte; "öğretmeni algılama ve okula aidiyet duygusu" boyutlarında ise öğrencilerin baba eğitim düzeyine göre farklılık göstermektedir. Baba eğitim düzeyi ilkokul olan öğrenciler öğretmeni daha olumlu algılamaktadır. Baba eğitim düzeyi okuryazar ve ilkokul olan öğrencilerin okula aidiyet duyguları daha yüksektir. Öğrencilerin okul kültürünü algılama düzeyleri, öğrencilerin anne mesleğine göre "okul çevre ilişkisi, okul kültürel normları, okulu algılama, okula aidiyet duygusu" boyutlarında farklılık göstermemekte; öğretmeni algılama ve okul değerleri boyutlarında ise öğrencilerin anne mesleğine göre farklılık göstermektedir. Anneleri ev hanımı olan öğrenciler öğretmeni daha olumlu algılamaktadır. Yine anneleri ev hanımı olan öğrenciler okullarının okul değerlerine daha fazla önem verdiğine inanmaktadırlar. Öğrencilerin okul kültürünü algılama düzeyleri, öğrencilerin baba mesleğine göre "okulu algılama, okul değerleri, okul çevre ilişkisi, okulun kültürel normları" boyutlarında farklılık göstermemekte; "öğretmeni algılama, okula aidiyet duygusu" boyutlarında ise öğrencilerin baba mesleğine göre farklılık göstermektedir. Baba mesleği mevsimlik işçi olan öğrenciler öğretmeni daha olumlu algılamaktadır. Baba mesleği mevsimlik işçi olan öğrencilerin okula aidiyet duygusu daha yüksektir. Öğrencilerin okul kültürünü algılama düzeyleri, öğrencilerin anne doğum yerine göre "öğretmeni algılama, okul değerleri, okulu algılama, okul çevre ilişkisi, okulun kültürel normları" boyutlarında farklılık göstermemekte; okula aidiyet duygusu boyutunda ise öğrencilerin anne doğum yerine göre farklılık göstermektedir. Anne doğum yeri köy olan öğrencilerin okula aidiyet duygusu daha yüksektir. Öğrencilerin okul kültürünü algılama düzeyleri, öğrencilerin baba doğum yerine göre "öğretmeni algılama, okul değerleri, okulu algılama, okul çevre ilişkisi, okul kültürel normları" boyutlarında farklılık göstermemekte; okula aidiyet duygusu boyutunda ise öğrencilerin baba doğum yerine göre farklılık göstermektedir. Baba doğum yeri köy olan öğrencilerin okula aidiyet duygusu daha yüksektir. Öğrencilerin okul kültürünü algılama düzeyleri, öğrencilerin ailelerinin gelirine göre "okul değerleri, okulu algılama, okul çevre ilişkisi, okul kültürel normları, okula aidiyet duygusu" boyutlarında farklılık göstermemekte; "öğretmeni algılama" boyutunda ise öğrencilerin ailelerinin gelirine göre farklılık göstermektedir. Ailelerinin geliri 702-1000 TL olan öğrenciler öğretmeni daha olumlu algılamaktadır. Öğrencilerin okul kültürünü algılama düzeyleri, öğrencilerin ailelerinin oturduğu yere göre "okul değerleri, okulu algılama, okul kültürel normları" boyutlarında farklılık göstermemekte; "öğretmeni algılama, okul çevre ilişkisi ve okula aidiyet duygusu" boyutlarında ise öğrencilerin ailelerinin oturduğu yere göre farklılık göstermektedir. Ailelerinin oturduğu yer köy olan öğrenciler öğretmeni daha olumlu algılamaktadır. Ailelerinin oturduğu yer ilçe olan öğrenciler okullarının okul çevre ilişkisine daha fazla önem verdiğini düşünmektedir. Ailelerinin oturduğu yer köy ve ilçe olan öğrencilerin okula aidiyet duygusu daha yüksektir. Öğrencilerin okul kültürünü algılama düzeyleri, öğrencilerin öğrenim gördükleri okul türlerine göre "öğretmeni algılama" boyutunda farklılık göstermemekte; "okul değerleri, okulu algılama, okul çevre ilişkisi, okulun kültürel normları, okula aidiyet duygusu" boyutlarında farklılık göstermektedir. Bu farklılıklar, okul değerleri ve okula aidiyet duygusu boyutlarında İmam Hatip Lisesi, okulu algılama boyutunda Endüstri Meslek Lisesi ve Teknik Lise, okul çevre ilişkisi ve okul kültürel normları boyutlarında ise Fen Lisesinde öğrenim gören öğrenciler lehinedir. Öğretmenler görev yaptıkları okulların kültürlerini farklı şekilde algılamaktadır. Öğretmenlerin büyük çoğunluğu (%71,5'i) görev yaptıkları okulların kültürlerini orta düzey olarak algılamaktadır.Öğretmenlerin okul kültürünü algılama düzeyleri, cinsiyetlerine, öğretmenlikteki görev sürelerine, doğum yerlerine göre farklılık göstermemekte; öğrenim düzeylerine göre ise farklılık göstermektedir. Bu farklılık öğrenim düzeyi Yüksek Lisans olan öğretmenler lehinedir.Öğrencilerin değerleri algılama düzeyleri, öğrencilerin cinsiyetlerine göre güç değeri boyutunda farklılık göstermemekte; "uyarılım, hazcılık, öz yönelim başarı, evrenselcilik, yardımseverlik, geleneksellik, uyma ve güvenlik" boyutlarında ise farklılık göstermektedir. Farklılık olan tüm boyutlarda farklılaşma bayan öğrencilerin lehinedir.Öğrencilerin değerleri algılama düzeyleri, öğrencilerin sosyo-ekonomik düzeylerine göre "güç, uyarılım, hazcılık ve öz yönelim değerleri" boyutlarında farklılık göstermemekte; "başarı, evrenselcilik, yardımseverlik, geleneksellik, uyma ve güvenlik" boyutlarında ise farklılık göstermektedir. Farklılık olan tüm boyutlarda farklılaşma bayan öğrencilerin lehinedir.Öğrencilerin değerleri algılama düzeyleri, öğrencilerin anne eğitim düzeyine göre "güç, başarı, hazcılık, uyarılım, öz yönelim, yardımseverlik" boyutlarında farklılık göstermemekte; "evrenselcilik, geleneksellik, uyma ve güvenlik" boyutlarında ise farklılık göstermektedir. Öğrencilerin değerleri algılama düzeyleri, öğrencilerin baba eğitim düzeyine göre "yardımseverlik, uyarılım, öz yönelim, evrenselcilik ve güvenlik" boyutlarında farklılık göstermemekte; "güç, başarı, hazcılık, geleneksellik ve uyma" boyutlarında ise farklılık göstermektedir. Öğrencilerin değerleri algılama düzeyleri, öğrencilerin anne mesleğine göre "güç, hazcılık, uyarılım değeri" boyutlarında farklılık göstermemekte; "başarı, öz yönelim, evrenselcilik, yardımseverlik, geleneksellik, uyma ve güvenlik" boyutlarında ise farklılık göstermektedir. Öğrencilerin değerleri algılama düzeyleri, öğrencilerin baba mesleğine göre "evrenselcilik, güvenlik, öz yönelim, uyma, yardımseverlik, uyarılım, geleneksellik, başarı, hazcılık ve güç" boyutlarında farklılık göstermemektedir.Öğrencilerin değerleri algılama düzeyleri, öğrencilerin anne doğum yerine göre "başarı, evrenselcilik, uyma, yardımseverlik, uyarılım, geleneksellik, hazcılık ve güç değeri boyutlarında farklılık göstermemekte; "öz yönelim ve güvenlik" boyutlarında ise farklılık göstermektedir. Öğrencilerin değerleri algılama düzeyleri, öğrencilerin baba doğum yerine göre "güç, başarı, hazcılık, uyarılım, evrenselcilik, yardımseverlik, geleneksellik ve uyma" boyutlarında farklılık göstermemekte; "öz yönelim ve güvenlik" boyutlarında ise farklılık göstermektedir.Öğrencilerin değerleri algılama düzeyleri, öğrencilerin ailelerinin aylık gelirine göre "hazcılık, öz yönelim" boyutlarında farklılık göstermemekte; "güç, evrenselcilik, yardımseverlik, geleneksellik, uyma ve güvenlik" boyutlarında farklılık göstermektedir. Öğrencilerin değerleri algılama düzeyleri, öğrencilerin öğrenim gördükleri okul türüne göre "güç, hazcılık, uyarılım, öz yönelim" boyutlarında farklılık göstermemekte; "evrenselcilik, uyma, yardımseverlik, geleneksellik, başarı ve güvenlik" boyutlarında ise farklılık göstermektedir. Öğretmenlerin değerleri algılama düzeyleri, öğretmenlerin cinsiyetlerine göre "evrenselcilik, güvenlik, uyma, yardımseverlik, öz yönelim, geleneksellik, başarı, güç" boyutlarında farklılık göstermemekte; "hazcılık ve uyarılım" boyutlarında farklılık göstermektedir. Bu farklılaşma bayan öğretmenlerin lehinedir. Öğretmenlerin değerleri algılama düzeyleri, öğretmenlikteki görev sürelerine göre "evrenselcilik, güvenlik, uyma, yardımseverlik, geleneksellik, başarı, uyarılım, hazcılık, güç" boyutlarında farklılık göstermemekte; " öz yönelim" boyutunda ise farklılık göstermektedir. Bu farklılık bay öğretmenlerin lehinedir Öğretmenlerin değerleri algılama düzeyleri, öğretmenlerin doğum yerlerine göre "evrenselcilik, güvenlik, uyma, yardımseverlik, öz yönelim, geleneksellik, başarı, uyarılım, güç" boyutlarında farklılık göstermemekte; "hazcılık" boyutunda ise farklılık göstermektedir. Öğretmenlerin değerleri algılama düzeyleri, öğretmenlerin eğitim düzeylerine göre "evrenselcilik, güvenlik, uyma, yardımseverlik, öz yönelim, başarı, uyarılım, hazcılık, güç ve geleneksellik" boyutlarında farklılık göstermemektedir.Öğrencilerin değerlerin "güç, hazcılık, uyarılım ve öz yönelim" boyutlarına anlam ve önem yükleme durumları, okul kültürünü algılama düzeylerine göre farklılaşmamaktadır. Öğrencilerin değerlerin "evrenselcilik, güvenlik, uyma, yardımseverlik, başarı, geleneksellik" boyutlarına anlam ve önem yükleme durumları ise, okul kültürünü algılama düzeylerine göre farklılaşmaktadır. Okul kültürünü yüksek düzeyde algılayan öğrenciler , okul kültürünü orta ve alt olarak algılayan öğrencilere göre değerlerin "başarı, evrenselcilik, yardımseverlik, geleneksellik, uyma ve güvenlik" boyutlarına daha fazla anlam ve önem yüklemektedirler. Öğretmenlerin değerlerin "güç, başarı, hazcılık, öz yönelim, uyarılım ve evrenselcilik, güvenlik" boyutlarına anlam ve önem yükleme durumları, okul kültürünü algılama düzeylerine göre farklılaşmamaktadır. Öğretmenlerin değerlerin "uyma, yardımseverlik, geleneksellik" boyutlarına anlam ve önem yükleme durumları ise, okul kültürünü algılama düzeylerine göre farklılaşmaktadır. Okul kültürünü algılama düzeyi yüksek olan öğretmenler, değerlerin "uyma, yardımseverlik, geleneksellik" boyutlarına, okul kültürünü alt ve orta olarak algılayan öğretmenlere göre daha fazla anlam ve önem yüklemektedirler. Anahtar Kelimeler: Okul Kültürü, Örgüt Kültürü, Değer, Değerler Eğitimi, Etkin Okul.