Ortaöğretim okullarında yaşanan disiplin vakaları ve okul müdürlerinin önleyici uygulamaları (Rize ili örneği)

Bu araştırmada, Rize il merkezi ve ilçelerinde bulunan devlet ve özel ortaöğretim kurumlarında yaşanan disiplin vakalarının okul türlerine göre dağılımını belirlemek, okul müdürlerinin okullarında yaşanan disiplin vakalarını önlemeye yönelik görüş ve çözüm önerilerini saptamak ve almış oldukları bu önleyici tedbirlerden başarılı sonuçlar elde edilen tedbirleri ortaya çıkararak, ortaöğretim kurumlarındaki disiplin uygulamalarına ışık tutmak amaçlanmıştır. Araştırmada ''Rize ilindeki özel ve devlet ortaöğretim okullarında yaşanan disiplin vakalarının okul türlerine göre dağılımı ve okul müdürlerinin bu disiplin vakalarını önlemeye yönelik almış oldukları önleyici tedbirler nelerdir?'' sorusuna cevap aranmakla birlikte, ortaöğretim kurumlarında yaşanan disiplin vakalarının neler olduğu, orta öğretim kurumlarında yaşanan disiplin vakalarının okul türlerine göre ne gibi farklılıklar gösterdiği, okul yönetimi tarafından yaşanan bu disiplin vakalarına karşı verilen cezaların neler olduğu ve okul müdürlerinin orta öğretim kurumlarında yaşanan disiplin vakalarını önlemeye yönelik ne gibi önleyici tedbirler aldığına dair alt sorularına da cevap aranmıştır. Araştırmamız altı bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm giriş bölümü olup, problem durumu, araştırma konusu ve problemi, çalışmanın ana problemi, alt problemler, araştırmanın amacı, araştırmanın önemi ve sınırlılıklar yer almaktadır. İkinci bölüm olan kuramsal çerçevede, disiplin, disiplin yaklaşımları, disiplin modelleri ve ilgili kavramlar açıklanmıştır. Üçüncü bölüm olan yöntem bölümünde, yöntem, araştırmanın modeli, çalışma gurubu, okul müdürlerinin kişisel bilgileri, veri toplama aracı ve verilerin çözümlenmesi hakkında bilgileri içermektedir. Dördüncü bölüm araştırma sonucunda elde edilen verilerin bulunduğu bulgular bölümü olup, beşinci bölüm tartışmalar ve yorumlar bölümü ve altıncı bölüm ise sonuç ve öneriler bölümüdür. Araştırma nitel bir araştırma olup, okulda yaşanan disiplin vakalarını tespit etmek için doküman analizi yapılarak 34 ortaöğretim okulunun disiplin kurulu kayıt defterleri incelenmiştir. Okul müdürlerinin yaşanan bu disiplin vakalarına karşı almış oldukları önleyici tedbirleri tespit etmek için ise 30 ortaöğretim okulu müdürüyle yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılarak görüşmeler yapılmış ve elde edilen verilerin analizinde ise betimsel analiz yöntemi kullanılmıştır. Okul müdürleriyle disiplin anlayışları ve önleyici uygulamalarına dair yapılan görüşmeler neticesinde elde edilen görüşlerin bazılarından alıntılar yapılarak bulgular kısmında aktarılmıştır. Araştırmanın örneklemini Rize merkez ve ilçelerinde bulunan 12 Mesleki ve Teknik Lise, 9 Anadolu Lisesi, 4 İmam Hatip Lisesi, 4 Fen Lisesi ve 1 Özel Liseden oluşan toplam 30 ortaöğretim okulu müdürü ile yapılan yarı yapılandırılmış görüşmeler ve 13 Anadolu Lisesi, 12 Mesleki ve Teknik Lise, 4 İmam Hatip Lisesi, 4 Fen Lisesi ve 1 Özel Lise olmak üzere toplam 34 ortaöğretim okulunun 2014-2015 Eğitim Öğretim Yılına ait disiplin kayıt defterleri oluşturmaktadır. Yapılan araştırma neticesinde ortaöğretim okullarında en çok yaşanan disiplin vakalarının ders içi ve ders dışı faaliyetlerin akışını bozmak (%17,95), okul sınırları içerisinde tütün ve tütün mamulleri bulundurmak yahut içmek (%17,67), kavga etmek ve başkalarına fiili şiddet uygulamak (%12,48), kaba ve saygısız davranmak (%8,69), kopya çekmek veya çekilmesine yardımcı olmak (%6,87), başkalarına hakaret etmek (%4,90), kılık kıyafet kurallarına uymamak (%4,34), okul tarafından verilen belgelerde değişiklik yapmak (%3,64) olduğu görülmüştür. Okulların disiplin kayıt defterleri incelendiğinde, ortaöğretim okullarında yaşanan disiplin vakalarının okul türlerinin toplam disiplin vakası sayısına oranına göre dağılımı, Anadolu Liselerinde; tütün ve tütün mamulleri bulundurmak yahut içmek (%27,39), Fen Liselerinde; okul tarafından verilen belgelerde değişiklik yapmak (%30,76), Mesleki ve Teknik Anadolu Liselerinde; dersin ve ders dışı faaliyetlerin akışını bozmak (%24,93), İmam Hatip Liselerinde; kopya çekmek veya çekilmesine yardımcı olmak (%23,52), eylemlerinin en çok karşılaşılan disiplin vakaları olduğu görülmüştür. Özel liselerde ise yapılan doküman analizlerinde resmiyete yansımış herhangi bir disiplin vakasının olmadığı görülmüştür. 2014-2015 Eğitim Öğretim Yılına ait disiplin kurulu kayıt defterleri incelenmiş olup okullarda yaşanan disiplin vakalarına karşı okul disiplin kurulları tarafından öğrencilere en çok kınama cezasının verildiği (%63,26), ikinci olarak okuldan kısa süreli uzaklaştırma (%35,90) ve üçüncü olarak da okul değiştirme cezasının (%0,42) verildiği görülmüştür. Araştırma kapsamındaki okul müdürleriyle yapılan görüşmelerden elde edilen veriler sonucunda, orta öğretim kurumlarında yaşanan disiplin vakalarına karşı okul müdürlerinin önleyici tedbir almada en çok rehberlik hizmetleri ile ilgili tedbir alma (%16,92), ceza yaptırımları ile ilgili tedbir alma (%15,88), öğrenciye pozitif yaklaşım ile ilgili tedbir alma (%12,26), okul yöneticileri, öğretmen ve çalışanlarla ilgili tedbir alma (%11,05), öğrenci velileri ile ilgili tedbir alma (%9,84), disiplin yönetmeliği ile ilgili tedbir alma (%8,98) yaklaşımlarından faydalandıkları görülmüştür. Okullarda yaşanan disiplin vakalarını önlemeye yönelik okul müdürlerinin almış olduğu önleyici tedbirler içerisinde ''Rehberlik Hizmetleri İle İlgili Tedbir Alma Yaklaşımının (%16,92)'' en çok kullanılan tedbir yaklaşımı olarak karşımıza çıkması önleyici ve iyileştirici disiplin yaklaşımlarının okullarda etkin kılınmaya çalışıldığının göstergesi olduğu söylenebilir. Araştırma kapsamındaki okul müdürleriyle yapılan görüşmeler ve disiplin raporlarının incelenmesi neticesinde okullarda uygulanan disiplin yaklaşımlarının okul türlerine ve okul müdürleri arasında uygulamada farklılık gösterdiği görülmüştür. Buna göre Mesleki ve Teknik Liselerde ''Cezalandırıcı Disiplin Yaklaşımının'' ağırlıkta uygulandığı, Anadolu Lisesi ve İmam Hatip Liselerinde ''İyileştirici ve Önleyici Disiplin Yaklaşımının'' daha ağırlıkta kullanıldığı, özellikle akademik yönden yüksek olan öğrencilerin bulunduğu Anadolu Liseleri ve Fen Liselerinde ise ''Modern Disiplin Anlayışının'' daha ağırlıkta uygulandığı görülmüştür. Araştırma ortaöğretim kurumlarında yaşanan disiplin vakalarına karşı ülke genelinde ortak önleyici tedbir çalışmalarına ışık tutması bakımından önemlidir. Ayrıca öğretmen ve idarecilerin hizmet içi eğitim programlarında bu çalışmanın bulgularına yer verilmesi, yanlış uygulamaları önleme ve idarecilerin yaşanan veya yaşanması muhtemel disiplin vakalarına karşı tedbirli olmaları ve de gerekli yetiyi kazanmaları hususunda önemli rol oynayacaktır. Yaptığımız bu çalışma okul müdürlerinin müdür olarak hizmet yılı değişkeninin disiplin anlayışları ve uygulamaları üzerindeki etkisinin incelenmesi, okul müdürlerinin makam kaygısı değişkeni ile disiplin anlayışları ve uygulamaları üzerindeki etkisinin incelenmesi, özel okul müdürlerinin disiplin sorunları ve ceza yaptırımlarına ilişkin tutum ve algılarının incelenmesi, okul ikliminin öğretmenlerin disiplin anlayışları ve uygulamaları üzerindeki etkisinin incelenmesi, okullarda görev yapan öğretmenlerin yaş ortalamaları değişkeni ile disiplin anlayışı ve uygulamaları arasındaki ilişkinin incelenmesi, okul müdürlerinin atanma şeklinin disiplin uygulamaları üzerindeki etkisinin incelenmesi gibi konularda da araştırma yapılmasının faydalı olacağı kanaatini doğurmuştur. Bu da yeni araştırmaların yapılmasını gerekli kılmaktadır. Anahtar Kelimeler: Rize örneği, disiplin, ortaöğretimde disiplin, okul müdürü, disiplin modelleri.