Ortaokul 8. sınıf öğrencilerinin hak, sorumluluk ve katılımcılık bağlamında vatandaşlık bilincine ilişkin görüşlerinin Hammond modeliyle değerlendirilmesi

Vatandaşlık eğitiminin amacı; vatandaşlığın tüm boyutlarını (kimlik, haklar, sorumluluklar, katılımcılık) kapsayacak şekilde, bilgi, beceri, değer ve tutumlara ilişkin eyleme geçmeyi de içeren vatandaşlık bilincine sahip iyi vatandaşlar yetiştirmektir. İyi vatandaş yetiştirme sorumluluğu hem aileye hem okula hem de topluma aittir. Bunun yanında devletler, özellikle okullara bu sorumluluğu yükleyerek kendi geleceklerini garantiye almak eğiliminde olmuşlardır. Vatandaşlık eğitimi, hem devletlerin hem Avrupa Birliği gibi toplulukların hem de eğitimcilerin temel meselelerinden biri olmuş ve olmaya devam etmektedir. Alanyazında vatandaşlığın felsefi, sosyolojik ve hukuki yönlerine ilişkin birçok araştırma olduğu gibi, vatandaşlık eğitiminin bilgi, kavram, öğretim materyali, öğrenme-öğretme yöntemlerine yönelik de çok fazla sayıda araştırma vardır. Ancak vatandaşlığın tüm boyutlarını kapsayan vatandaşlık bilinci ile ilgili yapılmış araştırma oldukça azdır. Bu bağlamda araştırmanın amacı; ortaokul 8. sınıf öğrencilerinin hak, sorumluluk ve katılımcılık bağlamında vatandaşlık bilincine ilişkin görüşlerinin Hammond modeliyle değerlendirilmesidir. Araştırmada nicel ve nitel verilerin birlikte kullanıldığı karma (mixed) yöntem ve program değerlendirme modeli olarak "Hammond Program Değerlendirme Küpü Modeli" (Hammond Evaluation Cube Model) kullanılmıştır. Araştırma kapsamında nicel verilerinin toplanmasında 634, nitel veriler için ise 54 sekizinci sınıf öğrencisine ulaşılmıştır. Araştırmada; kişisel bilgi formu, Vatandaşlık Bilinci Ölçeği, görüşme ve olay metinleri formu ile veriler toplanmıştır. Nicel verilerin analizinde SPSS 21.0 ve AMOS 23.0 programları kullanılmış ve istatistiki hesaplamalar yapılmıştır. Nitel verilerin analizinde içerik analizi yönteminin kullanılması tercih edilmiştir. Araştırmada; Vatandaşlık Bilinci Ölçeği'nin genel ortalamasının "çok yüksek" olduğu, öğrencilerin sorumluluklarını yerine getirmeye yönelik bilincinin daha yüksek düzeyde olduğu, kız ve erkek öğrencilerin vatandaşlık bilincinin alt boyutları olan hak, sorumluluk ve katılımcılık boyutlarına ilişkin görüşlerinde cinsiyete göre anlamlı bir fark olduğu, şehir merkezinde öğrenim gören öğrenciler lehine anlamlı bir fark olduğu, anne-baba eğitim düzeyi ile okulun yeri değişkenlerine göre anlamlı fark olmadığı sonuçlarına ulaşılmıştır. Bunun yanında Türkiye Cumhuriyeti Devleti'ne bağlılık ve aidiyet hisseden öğrenciler iyi vatandaşı; kurallara uyma, vergisini verme, seçimlerde oy kullanma gibi vatandaşlık sorumluluklarını yerine getiren, yardımsever, vatansever, barışçıl yöntemlerle sorunları çözen, iyi ahlaklı, çevreye duyarlı, ülkesine bağlı, haklarını bilen ve koruyan, insanlara saygı duyan kişi olarak tanımlamışlardır. Öğrencilere göre bilinçli bir vatandaşın bilmesi ve yapması gerekenlerin başında da sorumlulukları gelmektedir. Araştırma sonuçlarına göre, korelasyon değerleri doğrultusunda öğrencilerin vatandaşlık bilinci durumlarının cinsiyet ile düşük düzeyde ve negatif yönde; hak kullanma ve ailede katılım ile düşük düzeyde ve pozitif yönde; sorumluluklarını yerine getirme ve okulda katılım ile orta düzeyde ve pozitif yönde anlamlı ilişkisi olduğu ortaya çıkmıştır. Araştırmada öğrencilerin hak kavramını, doğuştan veya sonradan sahip olunan ve sınırları olan özgürlükler; sorumlulukları görevini yapma; katılımcılığı görüş bildirme şeklinde algıladıkları ortaya çıkmıştır. Bunun yanında araştırmada öğrencilerin; hak arama bilgi, beceri ve değerlerine sahip olmadıkları, insanlara ve hayvanlara yardım etmenin, aile, okul ve iş yerinde sorumlulukları yerine getirmenin önemli olduğunu düşündükleri, seçimlerde oy kullanma katılımını bir vatandaşlık görevi olarak önemli gördükleri, yurt dışında yardıma ihtiyacı olan insanlara yardım etme davranışı sergileyebilecekleri, katılımcılık boyutuna ilişkin açıklama ve örnek vermede zorlandıkları sonuçlarına ulaşılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre; Türkiye'de geniş kapsamlı ve katılımlı araştırmalar yapılabileceği, öğrencilere vatandaşlığın boyutları olan hak, sorumluluk ve katılımcılık bilincinin arttırılmasına yönelik gerçek yaşamla ilişkilendirilmiş etkinlik temelli sınıf içi ve okul dışı öğrenme fırsatlarının sunulması gerektiği önerilmiştir.