Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türkiye Cumhuriyeti'ne yabancı uzman istihdamı

Bu çalışmada amaç Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türkiye Cumhuriyeti'ne kadar geçen süreçte bir teknoloji transfer yöntemi olarak yabancı uzman istihdamının analiz edilmesidir. Söz edilen amaca uygun şekilde yabancı uzman istihdamı, imparatorluk döneminde ikincil kaynaklar ve cumhuriyet döneminde arşiv belgeleri üzerinden ekonominin tüm sektörleri dikkate alınarak incelenmektedir. Çalışmada elde edilen bulgulara göre Osmanlı İmparatorluğu döneminde istihdam edilen yabancı uzmanlar, yenileşme hareketlerinin başlangıcı sayılan 18. yüzyıla kadar sınırlı sayıda kalırken, ilerleyen yıllarda bu kişilerden askerî ihtiyaçlar başta olmak üzere madenler, ormancılık, sağlık, tekstil ve ulaşım gibi birçok alanda daha fazla istifade edilmiştir. Ulaşılabilen arşiv belgelerine göre 1923-1945 yılları arasında yaklaşık 587 yabancı uzman istihdam edilmiştir. Bu uzmanların büyük bir kısmı Almanya, İngiltere ve Fransa gibi ülkelerden getirtilmiş ve çoğunlukla madencilik, eğitim, ulaştırma gibi alanlarda çalıştırılmıştır. Meslekî dağılımları bakımından mütehassıs sıfatıyla tanımlanan yabancı kişiler ilk sırada yer alırken, ardından mühendisler ve öğretim üyeleri gelmiştir. 1946-1960 yıllarında istihdam edilen 534 yabancı uzmanın önceki döneme benzer biçimde, en fazla sayıda Alman, Fransız ve İngiliz vatandaşlarından meydana geldiği; madencilik sektörü, eğitim kurumları, bakanlıklar ve bunlara bağlı kurumlarda çalıştırıldıkları anlaşılmaktadır. Belgelerde net olarak açıklanmayan ve bu nedenle belirtilmemiş olarak sınıflandırılan uzmanlardan başka öğretim üyesi, mühendis ve jeologlar meslek gruplarında en yüksek paya sahip bulunmaktadır. 1961 yılı ve sonrasında Türkiye'de istihdam edilen yabancı uzman sayısı 1018 olarak tespit edilebilmektedir. Fransa, Almanya, İngiltere uyruklu uzmanlara ek ve hatta sayıca fazla şekilde ABD uyruklu nitelikli personelin çoğunluğu oluşturduğu yeni dönemde, yabancı uzmanların neredeyse yarısından fazlası eğitim alanında çalıştırılmıştır. Cumhuriyet döneminde yabancı uzmanlar çalışma koşullarının daha cazip hale getirilebilmesi için sunulan ek imkân ve muafiyetler elde etmiş; genellikle 1-3 yıl arasında istihdam edilmiştir. Sonuçta yabancı uzman istihdamı politikasının verimliliği tam anlamıyla ölçülemese de, bürokrasinin kurumsallaşması, üretim tekniklerinin iyileştirilmesi ile eğitim, enerji, sağlık, tarım-ormancılık, ulaşım-haberleşme gibi alanlarda birçok faaliyetin yerine getirilmesinde yabancı uzmanlardan istifade edildiğini söylemek mümkündür.