Pandemilerin emtia piyasalarına etkilerinin analizi

Dünyada, ekonomiler açısından en büyük risklerden biri salgın hastalık, savaş ve ekonomik kriz gibi olaylar sonucunda meydana gelen üretim süreçlerinin etkilenmesi, buna istinaden doğrudan veya dolaylı olarak tedarik zincirlerinin bozulmasıdır. Bir diğer risk ise söz konusu olaylar karşısında üretimin en temel girdisi olan emtiaların arz-talep ve dolayısıyla fiyatlarında yaşanan dalgalanmalardır. Salgın hastalıklar tarihin her döneminde görülmekle birlikte ortaya çıktıkları andan itibaren yaşanan can kayıpları ve alınan önlemler sosyal, siyasal ve ekonomik işleyişin bozulmasına neden olmaktadır. Bu durumun son örneği ise 2019 yılında ortaya çıkan ve dünyayı etkisi altına alan Covid-19 pandemisidir. Bu çalışmada salgın hastalıkların emtialar üzerindeki etkisi Covid-19 salgın hastalığı üzerinden ele alınmıştır. Çalışmada dönem aralığı Covid-19 salgın sürecinin başlangıcını ve genelini ifade edecek şekilde 20.01.2020-31.12.2021 ile 20.01.2020-31.12.2020 olarak belirlenmiştir. Modellerde endüstriyel üretimdeki stratejik önemleri sebebiyle küresel altın, alüminyum, demir, bakır, WTI petrol ve doğal gaz fiyatları bağımlı değişkenler, Covid-19 verilerini temsil eden küresel günlük vaka sayısı ve küresel günlük vefat sayısı bağımsız değişkenler olarak belirlenmiştir. Ayrıca VIX endeksi ve MSCI endeks verileri açıklayıcı değişkenler olarak modellere dahil edilmiştir. Çalışmada değişkenlerin durağanlık sınamaları (PP) ve (ZA) birim kök testleri ile yapılmıştır. Birim kök testi sonuçları değişkenlerin farklı derecelerde durağan olduğunu göstermiştir. Bunula birlikte Zivot-Andrews (ZA) birim kök testi 20.01.2020-31.12.2021 10.05.2021 tarihinde vaka sayılarındaki değişimin ve 20.01.2020-31.12.2020 dönemi için kurulacak modellerde ise 2 Kasım 2020 ABD başkanlık seçimlerinin kırılmaya neden olabileceğini göstermiştir. Bu kapsamda bahsi geçen tarihler için ilgili modellere birer kukla değişken eklenmiştir. Değişkenlerin durağanlık yapıları gereği çalışmada emtia fiyatları ile Covid-19 arasındaki uzun ve kısa dönem eşbütünleşme ilişkisi ARDL sınır testi ile incelenmiştir.