Yabancı doğrudan yatırımları çekmede düzenleyici yönetişimın rolü

Doğrudan yabancı yatırımlar ile ilgili geniş literatürü taradığımızda yabancı yatırım çekmede siyasi istikrar ile ekonomik ve sosyal teşvik mekanizmalarının öneminin sıklıkla araştırıldığı ancak hem litaratürde hem de politika metinlerinde doğrudan yabancı yatırımlar ile düzenleyici yönetişim ilişkisinin gerektiği kadar ele alınmadığı bir gerçektir. Bu yüzden yabancı yatırımcıların özellikle yatırım kararı alırken o ülkedeki düzenleyici yönetişimin varlığını önemseyip önemsemediğini bu tez kapsamında değerlendirdik. Özellikle doğal kaynakları yetersiz gelişmekte olan ülkelerin sermaye eksikliklerini gidermek için doğrudan yabancı yatırımlara ihtiyacı bulunmaktadır. Neoliberal politikaların 1980'lerden itibaren artan etkisi Türkiye'de de yabancı yatırım girişlerinin artmasına neden olmuştur. Ancak yabancı yatırımcıların uzun vadeli Türkiye'de istikrarlı bir şekilde kalmadıkları ve yeni yatırım yapacakları zamanda yakın coğrafyadaki Romanya, Polonya, Çekya gibi ülkeleri tercih ettikleri gözlemlenmiştir. Bütün bu süreçler konuyu ele alan hükümetler tarafından değerlendirilmiş ve her defasında farklı teşvik ve destek mekanizmaları ile yabancı yatırımcıların Türkiye'ye çekilmesi amaçlanmıştır. Artan teşvik kalemleri yabancı yatırımların istikrarlı bir şekilde çekilmesinde önemli bir etki göstermemiştir. Çalışma yukarıdan dayatmacı zihniyetten ziyade, insanların katılımı, müzakere ve danışmayı da içeren kanun yapma süreçlerini tartışmak ve takip etmek ve bu yaklaşımın yerli ve yabancı yatırımcı teşvik etmekteki rolünü ortaya koymak için tasarlandı. Türkiye'de ve dünyada doğrudan yabancı yatırımı çekmede yönetişimin etkisini araştırmak için literatür taraması, veri analizi ve yarı yapılandırılmış görüşme yöntemi kullanıldı. Yüz yüze ve çevrim içi görüşmeler, kamu kurumları, gönüllü sivil toplum kuruluşları, şirketler ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde çalışanlarla yapıldı. Çalışma 2020 Mart ayı ile 2021 Haziran ayı arasında yürütüldü. Mevzuatın sık sık ve keyfi şekilde değiştirilmesi ve paydaşlar ile tartışılmadan yerine yenilerinin yürürlüğe konulması yabancı yatırımcıların ülkeye olan güvenlerini kaybetmelerine ve piyasadaki aktörlerin ve piyasa koşullarının olumsuz etkilenmesine yol açmaktadır. Mevzuatların görüşe açılması, makul sürelerde görüş alınması, paydaş katılımının temin edilmesi ve uygulamada mevzuatlar için geçiş süresi verilmesi gibi düzenleyici yönetişim uygulamalarının varlığı yabancı yatırımcı için her zaman hayati öneme sahip olmuştur. Bunun yanında yasal ve düzenleyici sürecin verimliliği, düzenleyici ortamın şeffaflığı, yolsuzluğun olmaması, yatırım için yer seçmede son derece önemlidir. Bu yüzden bir ülke doğrudan yabancı yatırımı çekmek istiyorsa, sağlıklı bir yatırım politikası, yatırım için düzenleyici ortam, yetkin kurumlar ve kanunların uygulanabilirliği vazgeçilmezdir. Türkiye kendisini bölgesinde yabancı yatırımlar için en uygun ülkelerden birisi haline getirme için, çok erken sayılabilecek bir tarihte, 1954 yılında en özgürlükçü yabancı yatırımcı yasalarından birisini yürürlüğe koydu. Sonrasında ünlü 24 Ocak 1980 Kararları ile ekonomi ile ilgili pek çok alanda olduğu gibi yabancı yatırımlar ile ilgili de düzenlemeler yapıldı. Askeri darbe sonrası ülkede tekrar ekonomik istikrarın temin edilmesi ve yabancı yatırımların yeniden ülkeye çekilmesi için 1995 yılında çok önemli bir çerçeve karar olan Yabancı Sermaye Çerçeve Kararı yürürlüğe konuldu. Sadece mevzuat ortamının iyileştirilmesinin yetersiz olması üzerine bu mevzuatların uygulanmasında hayati öneme sahip Yatırım Ortamını İyileştirme Koordinasyon Kurulu (YOİKK) 11.12.2001 tarihli ve 2001/10 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile kuruldu. Daha sonra 2006 yılında 5523 sayılı kanunla Türkiye Yatırım Destek ve Tanıtım Ajansı kurulmuştur. Hem kurul hem de ajans ile tamamlanan kurumsal altyapı bu dönemde yabancı yatırım çekmede yaşanan artışta önemli rol oynamıştır. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçiş ile beraber Türkiye Yatırım Destek ve Tanıtım Ajansı faaliyetlerine Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi adı altında devam etmektedir. Ancak, 2018'de Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçişle beraber, hızlı mevzuat hazırlama süreçleri, paydaş katılımında azalma, mevzuat dilinde kötüleşme gibi sorunlar yabancı yatırımların ülkeye giriş hızını azaltmaktadır. Çalışma kapsamında yapılan veri analiz sonuçları ortaya koymuştur ki doğrudan yabancı yatırımlar ile rejim tipi, katılımcı demokrasi, hukukun üstünlüğü ve düzenleyici yönetişim arasında anlamlı bir ilişki bulunmaktadır.