Sanat yapıtında nesne estetiğinin izleyici beğenisi üzerindeki etkisi

Sanatçılar üretim süreçlerinde yaşanmışlıklarını nesneler üzerinden aktarırken, izleyici üzerinde iz bırakmaya çalıştıkları söylenebilir. Sanat yapıtlarındaki nesneler sadece reel yanlarıyla değil sanatçının ruhununda dahil olduğu kişisel yanlarıyla yansırlar dolayısı ile sanat eserlerinde izleyiciyi etkileyen sadece nesnenin gerçek hali değildir. Bir eser karşısında beğeni yargısına varmak kompleks bir süreçtir. Bir esere 'güzel' yada 'çirkin' diyebilmek için ne sadece nesnenin estetiği ne de esere bakan öznenin gözü yeterlidir, bir eser her ikisine de ihtiyaç duyar. Bir nesnenin güzel sıfatını alabilmesi için antik çağdan günümüze geçerli olan oran-simetri, renk ve kompozisyon, ifade ve biçim gibi kriterlere uygun olması beklenir. Beğeni olgusu insani bir durum oluşu sebebiyle sadece felsefenin konusu olmaktan çıkmış, psikoloji ve sosoyoloji alanlarınında konusu haline gelmiştir. Görsel algı, duyuların yanında duygu ve hislerin de devreye girmesiyle oluşur. Görsel algının oluşması ve akabinde bu algının sanatsal algıya dönüşmesi sürecinde bireyin sahip olduğu psikolojik ve sosyolojik etmenler önem taşır. Beğeni sürecinin işlemesinde; izleyicinin kişilik özelliklerinin yanısıra dahil olduğu çevre, eğitim durumu, sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik durumu gibi etmenler etkili olmaktadır. Buna bağlı olarak; farklı kültür ve eğitim imkanlarına sahip insanların beğenilerinin farklılık göstererek bir eser karşısında farklı hazlar duyabilecekleri söylenebilir. İzleyicinin statik bir varlık olmayışı sebebiyle, değişen dünya koşullarında izleyici algısıda değişiyor ve zamana paralel olarak beğenilerde değişim gösteriyor. Sanat tarihinde her dönemin kendi değer yargıları üzerinde estetik yaklaşımlar geliştirmesi bu değişimin kanıtı niteliğindedir. Sanat tarihine bakıldığında bir dönemin onayladığı estetik yaklaşımı diğeri reddediyor, öyle ki klasik dönemin yüce sanat ilan ettiği idealize edilmiş biçimsel güzellik anlayışının günümüzde gerçekleri yansıtmada yetersiz kaldığı ve bu nedenle de izleyicide uyandırdığı hazzında yetersiz olduğu düşüncesiile sanatçılar izleyicileri zaman zaman meraklandırarak, heyecanlandırarak, korkutarak, tiksindirerek düşünsel hazlar yaratmaya çalışmaktadırlar. Postmodern çağın estetik algısı düşünsel-iletişimsel kavramların varlığında gelişmektedir. Çalışmada bir sanat eseri karşısında izleyicinin beğeni yargısı geliştirirken hangi aşamalardan geçtiği felsefik, psikolojik ve sosoyolojik olarak irdelenerek, nesnelerin estetik yapısının izleyici beğenisini ne yönde etkilediği sanat kavramları eşliğinde araştırılmıştır. Kelimeler: Nesne-özne, estetik, güzel, çirkin, zevk, haz, beğeni