Şark İstiklal Mahkemesi : Şeyh Said İsyanı

Türkiye Cumhuriyeti tarihinde önemli bir yere sahip olan ve olağanüstü yargı organları olarak faaliyet gösteren İstiklal Mahkemeleri, 1920-1927 yılları arasında farklı şehirlerde, farklı zaman ve koşullar altında kurulmuşlardır. Bu açıdan, İstiklal Mahkemelerinin bu yedi yıl içerisinde göstermiş oldukları faaliyetlerini, yaşanan siyasi değişiklikler doğrultusunda ve dönemsel olarak değerlendirmek gerekmektedir. İstiklal Mahkemeleri, genel olarak Milli Mücadele Dönemi ve Cumhuriyet Dönemi olarak iki kısma ayrılmaktadır. Milli Mücadele Döneminde faaliyet gösteren mahkemeler, varoluş mücadelesinin verildiği bir zamanda, "ihtilal mahkemeleri" olarak hareket ederek, Anadolu'nun işgalden kurtulmasında ve devletin otoritesinin sağlanmasında etkili olmuşlardır. Cumhuriyetin ilanından sonra kurulan İstiklal Mahkemeleri ise, inkılapların, siyasi çekişmelerin ve Şeyh Said İsyanı'nın yaşandığı bir zamanda, "inkılap mahkemeleri" olarak hareket ederek, hem siyasi iktidarın belirlenmesinde hem de inkılapların ve kurulmak istenen yeni düzenin yerleşmesinde önemli faktörlerden birisi olmuşlardır. Bu çalışmada, öncelikli olarak 13 Şubat 1925 tarihinde başlayan Şeyh Said İsyanı'nın genel yapısı ile isyan hakkında tartışma konusu olan birçok mesele ele alınmıştır. İkinci olarak ise, bu isyan sonrasında kurulan iki İstiklal Mahkemesinden birisi olan Şark İstiklal Mahkemesinin faaliyetleri incelenmiştir. Çalışmada ağırlıklı olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi Arşivinde bulunan Şark İstiklal Mahkemesi belgelerinden yararlanılmıştır.