Şehbenderzade Filibeli Ahmed Hilmi'nin toplum felsefesi ve sosyolojisi

Şehbenderzade Filibeli Ahmed Hilmi'nin sosyolojik görüşlerini incelemeyi ve bu sayede onu hem Türk sosyolojisinde hem de İslam düşünce tarihi içinde konumlandırmayı amaçlayan bu çalışmada, Filibeli Ahmed Hilmi'nin orijinal metinleri birincil veri kaynağı olarak kullanılmış ve söylem analizi tekniği ile dönemsel bağlam içinde yorumlanarak tahlil edilmiştir. Filibeli'nin metinleri incelenirken kullanmış olduğu kavramlar orijinal halleriyle ifade edilmiş ve Filibeli'nin anlam dünyası ortaya konmaya çalışılmıştır. Sosyolojinin Osmanlı'daki ilk yılları günümüz sosyolojisi tarafından kapsamlı olarak bilinmemektedir. Çalışma Filibeli Ahmed Hilmi'yi merkeze alarak sosyolojinin Osmanlı'daki ilk yıllarına da ışık tutmayı amaçlar. Dönemin, İslamcı aydınlar bağlamında detaylı olarak incelenmemiş olması, tez çalışmasının İslam düşüncesi açısından değerlendirilmesini de mümkün kılar. Filibeli Ahmed Hilmi'nin araştırma konusu olarak seçilmesindeki temel neden, İslam düşüncesi açısından konuyu inceleme imkânı sunması, sosyolojinin Osmanlı'daki ilk yılları açısından Filibeli'nin önemli eserlerinin olması ve sosyoloji açısından eserlerinin henüz değerlendirilmemiş olmasıdır. Çalışmada öncelikle sosyolojinin ortaya çıkış süreci ve Osmanlı'ya tezahürü incelenmiştir. Sosyolojinin Osmanlı'da nasıl karşılandığı üzerinde durulmuş, sosyolojinin Osmanlı'da hangi işlevi karşıladığı tespit edilmiştir. Sonrasında Filibeli Ahmed Hilmi hakkında bilgi verilmiş ve sosyolojik anlayışı ortaya konmuştur. Filibeli Ahmed Hilmi'nin toplum tasavvuru modern "teceddüt toplumu" olarak kendini gösterirken, İslam düşünce geleneğindeki "tecdit" düşüncesinden farklı bir şekilde, ilerleme düşüncesine bağlı olarak tasarlanmıştır. Buradaki ilerleme düşüncesi Spencer'ın organizmacı sosyolojisinden esinlenerek kurgulanmıştır. Filibeli Ahmed Hilmi, II. Meşrutiyet aydınlarının ortak kaygısı olan devleti ayakta tutmanın çarelerini araken bunu modern bilimler ışığında özellikle sosyoloji rehberliğinde tasarlar. Çalışma, Filibeli'nin kendi çağdaşları içinde sosyolojik düşünce açısından daha sistemli eserler ürettiğini ve bu sebepten sosyoloji literatüründe yer alması gerektiğini savunmaktadır.