Selçuklular Döneminde Musul (1057-1127)

237 ÖZET Tez konumuz Musul şehrinin Selçuklu hakimiyetindeki 1057-1127 yıllan arasındaki sürecini kapsamaktadır. Çalışmamız bir giriş ve beş bölümden oluşmaktadır. Musul şehri, Ortadoğu'daki konumu ve öneminden dolayı bir çok medeniyete ev sahipliği yapmış ve belki de insanlık tarihinin varlığı ilk olarak bu coğrafyada cereyan etmiştir. Tezimizin giriş bölümünde; Musul şehrinin adı, coğrafî ve fiziki yapısı, ayrıca bu şehrin siyâsî tarihi, İslâm öncesi ve İslâmi dönemini kapsayacak şekilde, Selçuklular dönemine kadar olan süreç, özet bir şekilde açıklanmaya çalışılmıştır. Birinci bölümde, "Selçukluların Gelişme ve Yükselme Döneminde Musul" başlığı altında, Selçuklu Sultanları Tuğrul Bey, Alp Arslan ve Melikşah zamanında Musul şehrinin siyâsî durumu incelenmiştir. Ayrıca, bu sırada Musul'a hâkim olan emirlerin siyâsî ve idâri faaliyetleri ve adı zikredilen bu üç sultanın Musul'a karşı siyâsetleri ele alınmıştır. İkinci bölümde, "Büyük Selçuklu Sultanı Berkyaruk Zamanında Musul" incelenmiştir. Sultan Berkyaruk tarafından tayin edilen valilerin şehri nasıl idare ettiği ve bu süreçte yaşanan siyâsî gelişmelerden bahsedilmiştir. Şehre hâkim olan Selçuklu emirlerinin, Selçuklu Saltanat mücadelesindeki rolleri, Haçlılara karış yaptıkları mücadeleler ayrıca, Musul idaresi için birbirleriyle olan rekabetleri açıklanmaya çalışılmıştır. Üçüncü bölümde ise, "Selçuklu Sultanı Muhammed Tapar Zamanında Musul" başlığı altında, Musul şehrinin siyâsî ve idâri durumundan bahsedilmiştir. Musul'un Türkiye Selçukluları Sultanı I. Kılıç Arslan tarafından teslim alınıp, adına hutbe okutulması ve daha sonra şehrin tekrar Büyük Selçuklu hâkimiyetine dahil238 olması zikredilmektedir. Ayrıca bu dönemde de Musul'a tayin edilen Selçuklu emirlerinin haçlılara karış devam eden mücadeleleri anlatılmıştır. Tezimizin dördüncü bölümünde, "Irak Selçukluları Döneminde Musul" konusu incelenirken Sultan Mahmûd döneminden bahsedilmiştir. Bu dönemde özellikle Melik Mes'ûd ve atabeyi Cüyûş Bey'in saltanat için Sultan Mahmûd'a karış verdikleri mücadeleler ve iki defa gerçekleşmiş olan başarısız isyanlarından bahsedilmektedir. Ayrıca buraya tayin edilen emirlerin özellikle de Aksungur el- Porsukî'nin idâri ve siyâsî rolleri anlatılmaya çalışılmıştır. Çalışmamızın son bölümü olan, "Selçuklular Döneminde Musul'da Medeni Faaliyetler" başlığı altında ise Musul'un siyâsî, idarî, mimarî, ilmî ve iktisadî özelliklerinden bahsedilmektedir. Musul şehri coğrafi stratejik öneminden dolayı birçok avantaja sahip olmuştur. Bu özellikleri ticarî ve zirâ'î faaliyetlerine büyük katkılar sağlamıştır.